Bảo tồn một số làng nghề truyền thống ở miền Bắc của Vương quốc Thái Lan (Phần 2)
Tác giả bài viết: NGUYỄN THỊ KIM YẾN*, NGUYỄN THỊ MINH TRANG
(Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh)
3. Làng nghề làm ô Bo Sang ở Chiang Mai
Ở Thái Lan, những đồ đan mây tre khá phổ biến trong cuộc sống hằng ngày, nhất là ở những vùng nông thôn. Đồ dùng trong gia đình như: các loại rổ rá, giỏ mây, bình chứa nước có quai xách, những đồ vật dùng để dựng thực phẩm. Đồ dùng để đánh bắt tôm cá như: nơm, đó, lờ. Đồ dùng được sử dụng hằng ngày: nón lá, thúng đựng thóc lúa, gàu tác nước, hoặc các vật dụng khác như: giỏ hoa, hộp nhỏ, ví đựng có quai xách,… Và để làm nên những chiếc ô, người dân cũng sử dụng đến mây tre.
Bo Sang trong tiếng Thái có nghĩa là “chiếc ô” làm từ tre, lụa tơ tằm và một loại giấy làm từ cây Saa có đặc tính không thấm nước. Ban đầu, những chiếc ô được sử dụng trong các tu viện vào các dịp lễ, sau dần được sử dụng phổ biến với nhiều người và dùng thường ngày hơn.
Nguyên liệu làm ô Bo Sang:
Để làm nên một chiếc ô, người ta cần đến giấy saa chính là phần che phủ trên thân ô. Giấy Saa (hay còn gọi là giấy kozo, giấy dâu tằm, rice paper…) được làm từ vỏ cây Saa (ở Việt Nam gọi là cây dâu tằm, 1 loại cây được trồng rất nhiều tại các nước Đông Nam Á). Cây dâu tằm được chọn làm giấy bởi sợi cây dai hơn các loại bột giấy từ những cây khác nên giấy có độ bền cao hơn mà vẫn rất nhẹ. Mỗi năm 1 lần sau mùa mưa, vỏ cây sẽ được tước ra một cách nhẹ nhàng mà không làm tổn thương cây, sau đó cây vẫn có thể tự tái tạo lại lớp vỏ mới. Vỏ cây sau khi bóc được ngâm trong nước từ 2-4 tiếng rồi đem đi luộc chung với bột tro từ 3-4 tiếng, sau đó sẽ được rửa sạch với nước lạnh. Sau quá trình đó người thợ dùng 1 chiếc búa gỗ đập liên tục lên mớ vỏ cây đến khi vỏ mềm ra và ngâm vào 1 bồn nước lớn. Khoảng 1 tiếng/lần người ta sẽ dùng 1 cây gỗ dài để khuấy cho vỏ cây tan ra. Quá trình này được thực hiện liên tục trong vài ngày, những chiếc khay vuông với lưới dày đặc được nhúng vào trong nước và vớt ra, lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi bột giấy tan ra từ vỏ cây sẽ đọng trên khay thành 1 lớp mỏng. Khay được mang ra phơi ngoài nắng 20 phút và thành 1 tấm giấy Saa. Để tăng tính đa dạng, trong quá trình làm giấy các nghệ nhân có thể thêm vào các loại lá cây, bột màu tự nhiên….
Ô của làng Bo Sang sản xuất chủ yếu làm từ tre, lụa tơ tằm và một loại giấy làm từ cây Saa. Qúa trình làm khung tre, trang trí cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn thận như làm giấy Saa. Các ống tre sau khi đã cắt, được ngâm trong một hỗn hợp dung dịch để loại bỏ sâu mọt rồi mới chẻ nhỏ ra để sử dụng. Những thanh tre sau khi được định hình tạo khung, lại được chần qua dung dịch hỗn hợp một lần nữa.
(https://toptentravel.com.vn/tham-lang-nghe-o-sac-mau-bosang-thai-lan.html) (25/4/2020)
Cấu tạo của ô Bo Sang: Gồm các bộ phận quan trọng như tán dù, khung dù và tay cầm. Ngoài ra nan dù là một trong những phụ kiện đóng vai trò quan trọng giữ liên kết giữa trục dù và vải, nan dù được kết nói với khung trục ô bằng trục hình rỗng, có thể di chuyển lên xuống để mở và đóng ô.
Cách thức tạo dầu dù và trụ kéo: Để có thể tạo ra khung dù, đầu tiên người thợ sẽ làm đầu ô để cố định khung. Đầu ô và trục kéo thường được làm bằng gỗ xoài hoặc gỗ santol được cắt dài khoảng 5-6cm. Sau đó họ sẽ dùng đặt thanh gỗ được khoan lỗ ở giữa đặt vào máy xoay rồi dùng dao sắt để tạo viền xung quanh. Sau đó, họ dùng máy để tạo răng cưa xung quanh để cố định khung ô
Cấu trúc ô Bo sang
Nguồn: Umbrela Making Centre
https://www.facebook.com/UmbrellaMakingCentreChiangMai/photos/
a.178714935576397/181018058679418/?type=1&theater) (24/4/2020)
Tạo nan ô: Nan ô thường được làm bằng tre vì tre có đặc tính chắc và dễ uốn cong, khó gãy. Nan ô gồm có 2 phần là nan ô trên để làm khung ô và nan ô dưới có chức năng làm căng ô. Người thợ sẽ dùng tre để tạo nan ô thành từng mảnh dài tùy theo kích thước của ô. Đối với nan ô trên, sẽ có độ dày và dài hơn và một phần của nan ô trên sẽ được mài thành kẽ để tạo khoảng trống cho nan ô dưới khi mở hay đóng ô. Sau đó, người thợ sẽ dùng dùi tạo lỗ nhỏ trên đầu, kẽ và cuối mỗi thanh nan. Mỗi lỗ được đục với vai trò khác nhau như ở vị trí đầu để dùng chỉ kết nối các nan lại với nhau, tại đoạn kẽ để có thể dùng chỉ ghép nan ngoài và trong với nhau và phía cuối đầu nan dùng làm chắc vành ô.
Nan ô dưới cũng tương tự nan ô trên nhưng kích thước sẽ nhỏ, ngắn hơn. Nan dưới sẽ được đục lỗ với 3 vị trí đầu giữa và cuối. Ở hai đầu thanh nan sẽ được đục lỗ để nối với đầu trụ kéo và một đầu nối với nan ngoài và sẽ không có khe ở giữa, còn lỗ giữa người thợ sẽ dùng chỉ để liên kết các nan lại với nhau một lần nữa vừa tăng độ chặt của các nan vừa tạo sự thẩm mỹ cho ô. Kế đến, người thợ dùng đầu ô răng cưa ghép với nan ô ngoài cũng như ghép trụ kéo với nan ô trong bằng chỉ. Tiếp theo họ dùng chỉ để nối nan trong và nan ngoài với nhau qua các lỗ đã được tạo từ trước để tạo thành khung ô. Việc dùng chỉ nối không chỉ mang giúp khung ô thêm chắc chắc mà còn mang lại thẩm mỹ bên trong ô, người thợ có thể dùng chỉ màu trang trí phần bên trong ô hài hòa hơn. Phần thân ô thường được làm từ tre và có gắn thêm chốt để giữ khung dù, bên trong chốt có đệm thêm lò xo để giúp việc bật ô dễ hơn.
Sau khi hoàn thành xong công đoạn làm khung ô, bước tiếp theo là giai đoạn dán giấy vào khung ô. Để kết dính vải hay giấy lên khung ô, người thợ sử dụng loại keo dạn bột nước làm từ nước ép quả Tako1 đã được lên men 3 tháng. Nước Tako sẽ giúp ô chống mưa và làm cho ô căng ra. Sau đó người thợ sẽ thoa 2 lớp lên khung ô rồi đặt giấy vào và đem phơi khô. Sau khi phơi khô, họ sẽ thoa thêm một lớp keo lên giấy để dán vải màu hay vải lên để phục vụ cho công đoạn vẽ họa tiết phía sau. Bước cuối cùng là việc trang trí cho những chiếc ô thật đẹp và sinh động, đòi hỏi một bàn tay thật khéo léo, uyển chuyển, điệu nghệ của các nghệ nhân làm ô bởi vì chính những màu sắc và họa tiết là yếu tố quan trọng để hấp dẫn người mua. Họa tiết hoa văn trên ô Bo Sang rất đa dạng và phong phú như hoa (các loại lan), họa tiết từ thiên nhiên (phong cảnh, thác nước, biển, rừng) và mô hình động vật (chim, voi, hổ), hoặc các bức tranh miêu tả phong cảnh nông thôn Chiang Mai, những địa danh nổi tiếng của Thái Lan nhằm quảng bá du lịch. Ngoài ra, còn có cả những họa tiết trừu tượng đầy nghệ thuật nhưng lại kén người nhìn. Để có thể vẽ hoa văn, họa tiết lên giấy ô mà không bị thấm nước cũng như không bị phai khi sử dụng, người thợ sẽ dùng màu dầu để vẽ. Sau khi vẽ xong, người thợ sẽ thoa một lớp dầu của cây Tang2 để làm cho ô sáng bóng cũng như tăng khả năng chống nước và độ bền cho ô hơn.
4. Giữ gìn giá trị văn hóa làng nghề ô Bo Sang
Mặc dù Bo Sang và Sankamphaeng là điểm dừng chân phổ biến để khách hàng tìm kiếm các mặt hàng lưu niệm thủ công nhưng số lượng các nghệ nhân làm ô dù đang giảm dần. Công việc làm ô dù thủ công là một quá trình rất mất thời gian với mức lương thấp trong khi việc có mức thu nhập hấp dẫn trong thành phố thì rất nhiều. Bên cạnh đó, giới trẻ không hứng thú với các công việc thủ công truyền thống tại làng.
Để giữ gìn những sắc màu cho ô Bô Sang tiếp tục rực rỡ trước nguy cơ bị mai một, vào tuần thứ ba của tháng giêng hàng năm tỉnh Chiang Mai tổ chức lễ hội ô Bo Sang. Lễ hội diễn ra ở các tuyến phố chính để kỷ niệm ngày truyền thống của làng nghề. Khi lễ hội được diễn ra, cả ngôi làng như được khoác lên mình bộ cánh lộng lẫy với sự pha trộn rất nhiều gam màu rực rỡ của vô vàn những chiếc ô trang trí có ở khắp nơi từ cánh cổng làng đến đoàn xe diễu hành. Trong quá trình diễn ra hội chợ Bosang Umbrella có rất nhiều hoạt động, các cuộc thi được tổ chức gây được sự chú ý lớn như cuộc thi tài năng, triển lãm, bày bán các loại ô và những hàng hóa thủ công mỹ nghệ. Đây là một trong những lễ hội nổi tiếng tại miền Bắc của Thái Lan đã thu hút nhiều du khác đến đây thăm quan. Ngoài ra, các sản phẩm của làng nghề cũng đã được UNESCO công nhận (Giải thưởng The Seal of Excellence in Southeast Asia Award 2007 và 2008) là một sản phẩm thân thiện với môi trường bằng cách công khai thông qua trang web của tổ chức, tăng niềm tin vào thị trường quốc tế.
(http://archive.lib.cmu.ac.th/full/T/2552/mba0752cp_abs.pdf (26/4/2020))
Ngày nay tại Bo Sang, ngoài việc sản xuất ô với các kích cỡ và kiểu dáng thông dụng để du khách dễ lựa chọn thì nghệ nhân cũng sản xuất những chiếc ô khổng lồ dùng để trang trí. Ngoài các thiết kế truyền thống, hiện tại Bo Sang cũng sản xuất một loạt các ô được làm từ các vật liệu như vải, bông, tơ nhân tạo và lụa.
5. Kết luận
Làng nghề vải Morhom ở tỉnh Phrae và làng nghề ô Bo Sang ở Chiang Mai là những làng nghề thủ công truyền thống, tồn tại lâu dài, trải qua nhiều thế hệ truyền nghề. Nơi đây đã hình thành những sản phẩm độc đáo, có tính riêng biệt và được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong quá trình phát triển xã hội hiện đại, và trong bối cảnh của ngành công nghiệp 4.0 toàn cầu hiện nay, Thái Lan cũng như các tỉnh ở miền Bắc của Thái Lan cũng có những tác động đáng kể, một số làng nghề truyền thống đang có nguy cơ bị mất dần. Có nhiều sản phẩm có thể thay thế sản phẩm của làng nghề. Vậy nên vấn đề cần giải quyết là làm sao để cân bằng giữa yếu tố truyền thống địa phương với kỹ thuật hiện đại để làng nghề tồn tại, không mất đi nét đặc trưng riêng. Đảm bảo quy trình sản xuất sản phẩm thủ công không gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, không tác động đến môi trường xung quanh,… Và để đảm bảo đời sống kinh tế cho người dân địa phương luôn ổn định. Để làm được điều đó, ngoài những nổ lực của làng nghề, cần lắm sự hỗ trợ của các cấp lãnh đạo và những nhà đầu tu đưa ra những giải pháp phù hợp để vải Morhom và ô Bo Sang tiếp tục là những sản phẩm đặc sắc và ngày càng được biết đến nhiều hơn không chỉ ở Thái Lan mà cả những quốc gia khác.
___________
1 Tako Tên khoa học Diospyiosrhodcalyx thuộc họ Ebenaceae. Việt Nam thường gọi là cây hồng.
2 Tên khoa học là Parinari anamense Hance. Tại Việt Nam cây có tên là cây Cám, thường sống ở khu vực Nam Bộ và biên giới Campuchia.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Trƣờng Khang – Tiến Sinh – Văn Điều (2011), Tìm hiểu văn hóa Thái Lan, NXB Văn hóa – Thông tin.
[2] Ari Magazine. PhraeCraft – Phrae Family Values. (26/10/2019)
https://www.britishcouncil.or.th/sites/default/files/pdfresizer.com-pdf-resize.pdf
[3] Hattayananont. (2017). Development Moa-Hoam Fabric of Phrae Province by Gold Painting for Home Textile. Faculty Of Home Economics Techology. Rajamangala University of Technology PhraNakhon. (10/10/2019)
https://repository.rmutp.ac.th/handle/123456789/2169
[4] Montree Koedmeemul. (2018). Factors Affecting Thai Tourists Traveling to the Accredited Tourist Attraction: A Case Study of Thung-hong Mauhom Fabric Learning Center, Phrae Province. Research Center, National Institute of Development Administration (NIDA). (14/10/2019)
https://www.tci-thaijo.org/index.php/NDJ/article/view/117771
[5] Chatcharin Panya. (2009). Operation of Bo-sang Umbrella Manufacturing Center in San Kamphaeng District, Chiang Mai Province. Master of Business Administration. Chiang Mai University. (26/4/2020)
http://archive.lib.cmu.ac.th/full/T/2552/mba0752cp_abs.pdf
[6] Đến Bo sang ngắm làng nghề làm giấy Saa và ô truyền thống
http://mainguyen1512.blogspot.com/2016/04/en-bosang-ngam-lang-nghe-lamgiay-saa-o.html (25/4/2020)
[7] Roy Cavanagh. (2018). Bo Sang Umbrella Village, Chiang Mai. (25/4/2020)
https://www.thaizer.com/tourist-attractions/bo-sang-umbrella-village-chiang-mai/
[8] http://www.sar.rmutt.ac.th/sar55/?wpfb_dl=8058 (25/4/2019)
[9] Pranom Chai-ai (2015). Research and Development on Strobilanthes cusia (Nees) Kuntze Production in Phrae Province. (11/4/2020)
http://www.doa.go.th/research/attachment.php?aid=2184
[10] Pawinee Intawwiwat (2012), “Community Participation In Conservation Of Morhom Cloth: A Case Study Of Tambon Tunghong, City District, Phrae Province. Art Education. Srinakharinwiot University. (29/9/2019)
http://thesis.swu.ac.th/swuthesis/Art_Ed/Pawinee_I.pdf
[11] Umbrela Making Centre (24/4/2020)
https://www.facebook.com/UmbrellaMakingCentreChiangMai/photos/a.178714935576397/181018058679418/?type=1&theater)
[12] http://archive.lib.cmu.ac.th/full/T/2552/mba0752cp_abs.pdf (26/4/2020)
[13] Ministry of Science and Teachnology Thailand. (2015). ฉาบนาโนลงร่มบ่อสร้าง.(25/4/2020) http://oldweb.most.go.th/main/index.php/contribution/practicalrd/4302-umbrella-nano.html
Nguồn: Kỷ yếu hội thảo Khoa học Xã hội 2020,
Văn hóa và Văn minh Đô thị ở các nước Đông Nam Á
trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0
Thánh Địa Việt Nam Học
(https://thanhdiavietnamhoc.com)
| Download file (PDF): Bảo tồn một số làng nghề truyền thống ở miền Bắc của Vương quốc Thái Lan (Tác giả: Nguyễn Thị Kim Yến, Nguyễn Thị Minh Trang) |
Mời Quý độc giả xem lại:
