Tiếp cận một phương diện của lịch sử văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX từ tiền đề thực tiễn và lý thuyết mới (I)

Chúng tôi đã trình bày những gợi ý lý thuyết từ một số trường phái nghiên cứu văn học, mỹ học lớn trên thế giới. Hiển nhiên, không một trường phái nào là không có giới hạn. Trên một phương diện, chính nhờ chấp nhận tính giới hạn, tính “chủ biệt” đó mà khoa học phương Tây đã đạt được những bước đột phá trên nhiều lĩnh vực chuyên biệt. Vấn đề là người nghiên cứu phải có khả năng liên kết nhiều lý thuyết để xử lý đối tượng…

Xem chi tiết

Tiếp cận một phương diện của lịch sử văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX từ tiền đề thực tiễn và lý thuyết mới (II)

Trong tiến trình lịch sử văn học Việt Nam, ba mươi năm đầu thế kỷ XX là giai đoạn có tính chất bản lề trong bước chuyển giữa hai thời đại lớn của văn học dân tộc, là thời điểm diễn ra cuộc tái cấu trúc toàn bộ nền văn học trên cơ sở sự va chạm giữa hai hệ thống văn học, truyền thống và hiện đại, phương Đông và phương Tây. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế nghiên cứu, bên cạnh những thành tựu không thể phủ nhận đó, việc tiếp cận giai đoạn văn học đầy phức tạp này cũng đang tồn tại những bế tắc chưa được giải quyết triệt để…

Xem chi tiết

Từ chân dung Thị Nở bàn về tính hiện đại trong ý thức trào phúng Nam Cao

Bài viết này khảo sát hai đặc trưng hài hước đen và nghịch dị, vốn được Nam Cao sử dụng nhiều nhất trong các chân dung trào phúng của mình, cụ thể qua trường hợp chân dung Thị Nở, để làm rõ những vấn đề nói trên của ý thức trào phúng Nam Cao trong tương quan với văn xuôi trào phúng 30-45 nói riêng và với nghệ thuật trào phúng Việt Nam nói chung.

Xem chi tiết

Đổi mới về lối viết của các tác giả nữ trong văn xuôi đương đại

Một trong những đổi mới mạnh mẽ nhất của văn xuôi Việt Nam từ giữa thập kỷ 80 của thế kỷ trước đến nay được thể hiện ở lối viết của một số cây bút tiêu biểu. Kiểu tự sự “bất khả tín” được định hình từ tư duy trò chơi, phương thức nhại và kết cấu cắt dán – lắp ghép là sự đổi mới nổi bật nhất trong lối viết của họ. Sự thay đổi cách thức tổ chức văn bản trong một số nhà văn nữ hiện đại đã góp phần đáng kể vào một chặng đường phát triển mới của văn xuôi Việt Nam.

Xem chi tiết

Thể tài văn xuôi du ký chữ Hán thế kỷ XVIII-XIX và những đường biên thể loại

Bàn về thể tài du ký nói chung và sự phát triển của văn xuôi du ký chữ Hán thế kỷ XVIII-XIX, các nhà lí luận đã xác định: “DU KÝ- Một thể loại văn học thuộc loại hình ký mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến. Hình thức của du ký rất đa dạng, có thể là ghi chép, ký sự, nhật ký, thư tín, hồi tưởng, miễn là mang lại những thông tin, tri thức và cảm xúc mới lạ về phong cảnh, phong tục, dân tình của xứ sở ít người biết đến…

Xem chi tiết

Kiểu tư duy và những biến đổi trong phương thức thể hiện của văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX

Nếu coi các nhà thơ trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX như một loại hình tác giả có sự khác biệt nhất định với các loại hình tác giả nhà nho khác trong văn học trung đại Việt Nam thì kiểu tư duy và phương thức sáng tác là những yếu tố cơ bản làm nên sự khác biệt này. Kiểu tư duy được tạo nên từ nhiều yếu tố khác nhau, trong đó những tác động của đời sống xã hội, hoàn cảnh sống và đặc biệt là thói quen tư duy, thế giới quan, nhân sinh quan, môi trường giáo dục, sức ép của hệ tư tưởng chính thống… sẽ đưa nhà văn đến những sự lựa chọn phương thức sáng tác khác nhau, hay ít nhất là dẫn đến những biến đổi nhất định trong phương thức sáng tác đã được định hình.

Xem chi tiết

Con đường tìm kiếm ngôn ngữ và thể loại trong văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX

Văn học trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam đạt được nhiều thành tựu một phần quan trọng là nhờ vào nền tảng phát triển của văn học Nôm. Ngôn ngữ văn học Nôm đã có một lịch sử phát triển lâu dài từ thế kỷ XII, XIII, có được bước ngoặt lớn với Nguyễn Trãi ở đầu thế kỷ XV, Nguyễn Bỉnh Khiêm thế kỷ XVI và đặc biệt phát triển trong giai đoạn thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX với các tác giả kiệt xuất như Đoàn Thị Điểm (Chinh phụ ngâm bản diễn Nôm ?), Nguyễn Gia Thiều (Cung oán ngâm khúc), Nguyễn Du (Truyện Kiều, Văn chiêu hồn), Hồ Xuân Hương (thơ Nôm truyền tụng), Nguyễn Công Trứ (hát nói),…

Xem chi tiết

So sánh trào lưu nhân văn trong văn học Hàn – Việt thế kỷ XVIII – XIX

Bài viết xác định những tương đồng và khác biệt của quá trình định hình và phát triển trào lưu nhân văn trong văn học Hàn – Việt thế kỷ XVIII – XIX. Chứng dẫn qua một số hiện tượng thể loại, cảm hứng sáng tác, hệ thống chủ đề, tác gia, tác phẩm và nhân vật tiêu biểu. Phân tích nền tảng xu thế ly tâm chính thống, khẳng định ý thức con người cá nhân, chủ đề tình yêu và vai trò người phụ nữ. Nhấn mạnh ý nghĩa “giải Hán hóa”, “giải thể thể loại văn học chữ Hán” và đối sánh qua một số tác gia, tác phẩm tiêu biểu ở Hàn Quốc và  Việt Nam…

Xem chi tiết

Biến thể miêu tả của tín hiệu thẩm mĩ (Nghiên cứu trường hợp các tín hiệu-sóng đôi trong ca dao)

Tín hiệu thẩm mỹ là loại tín hiệu biểu trưng, thuộc hệ thống phương tiện biểu hiện của nghệ thuật. Trong tác phẩm văn chương, tín hiệu thẩm mĩ được biểu đạt bằng chất liệu ngôn ngữ. Phân tích tín hiệu thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương cần dựa vào: a) Những biến thể từ vựng của tín hiệu thẩm mĩ hằng thể; b) Những biến thể miêu tả – cụ thể hóa tín hiệu thẩm mĩ hằng thể; c) Những biến thể do kết hợp giữa tín hiệu với tín hiệu trong tác phẩm…

Xem chi tiết

Giọng điệu trong một số tiểu thuyết Việt Nam viết về nông thôn (giai đoạn 1986-2010)

Giọng điệu (tone) trong tác phẩm văn học là “lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm…” [3, tr.135]. Nó góp phần quan trọng thể hiện thái độ, lập trường, tư tưởng, đạo đức, tình cảm của nhà văn đối với sự vật và hiện tượng được miêu tả. Các tiểu thuyết tiêu biểu viết về nông thôn Việt Nam (giai đoạn 1986-2010) đã thể hiện nhiều giọng điệu: khi sôi nổi, lúc trầm lắng, khi xót thương, lúc trào tiếu, khi trầm tĩnh mà sâu sắc, lúc triết lí mà như tâm tình…

Xem chi tiết

Tiếng cười phê phán mê tín dị đoan trong ca dao Việt Nam

Những câu ca dao phê phán mê tín dị đoan có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với sự rèn luyện phát triển nhân cách của mỗi người. Đó là những kinh nghiệm trong cuộc sống để nâng cao nhận thức và hành động về bài trừ mê tín dị đoan, sống có khoa học, đạo lý, nếp sống thuần phong mỹ tục, cách xử thế có tình có lý để sống và hành động theo đạo đức truyền thống của dân tộc ta. Đó là biết điều đúng, điều tốt để thực hiện, biết điều sai, điều xấu để tránh, luôn giữ vững mối quan hệ với cộng đồng, làng xóm., đồng bào trong xã hội.

Xem chi tiết

Tản mạn về hậu hiện đại và đại tự sự trong văn học Việt Nam

Hậu hiện đại là một khái niệm phi thời, nghĩa là trong bất kì xã hội nào, thời kì nào có sự khủng hoảng tinh thần cũng có thể tồn tại tinh thần hậu hiện đại, có chăng ở những giai đoạn gần đây, tinh thần ấy nổi trội, đậm đặc và ở nhiều nơi trở thành chủ đạo mà thôi. Hậu hiện đại mang tinh thần thời đại chứ không chỉ thuần là văn nghệ như một số trào lưu khác (như tượng trưng, siêu thực chẳng hạn)…

Xem chi tiết

Dịch thuật chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ở Việt Nam – Những thành tựu và điểm nhấn

Dịch thuật có vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình tiếp nhận chủ nghĩa hiện thực huyền ảo cũng như mọi trào lưu văn học phương Tây khác. Dịch thuật là chất xúc tác, môi giới đầu tiên để bạn đọc và nhà văn Việt Nam biết đến trào lưu hiện thực huyền ảo trên thế giới. Bài viết này khảo cứu tiến trình dịch thuật các tác phẩm hiện thực huyền ảo ở Việt Nam từ thập niên 60 thế kỷ XX cho đến nay, bao gồm những dịch giả và tác phẩm dịch quan trọng…

Xem chi tiết

Khảo sát một số tiêu chí phân biệt tùy bút với các thể loại văn xuôi nghệ thuật khác

Trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại, tùy bút tồn tại và phát triển với tư cách một thể loại văn xuôi độc đáo, có đóng góp đáng kể. Rất nhiều cây bút nổi tiếng mà tên tuổi của họ đã gắn liền với thể loại này. Nhưng trên thực tế, vì tính chất trung gian, lưỡng hợp nên không dễ có được một cơ sở lý luận tường minh – như một xác tín về phương diện thể loại – đối với tùy bút. Điều đó đã gây ra không ít khó khăn, bất cập trong việc xác lập một hệ thống tiêu chí để phân biệt và hướng tiếp cận những giá trị cụ thể ở các tác phẩm tùy bút…

Xem chi tiết

Thiên tính nữ và góc nhìn giới tính trong văn chương Việt Nam đương đại

Thiên tính nữ trong văn chương là đặc điểm, là thiên hướng tư duy nghệ thuật chi phối cách thức tổ chức tác phẩm mang bản sắc phái nữ hoặc sự đề cao những phẩm chất và giá trị của phụ nữ. Khuynh hướng này thể hiện một cách sâu rộng và phổ biến, tạo thành nét đặc sắc cho văn học Việt Nam đương đại. Bài viết vận dụng kết hợp phê bình Nữ quyền và các phương pháp nghiên cứu Văn hoá học, Thi pháp học, Tự sự học để mô tả và phân tích nguồn gốc của Thiên tính nữ, sự thể hiện của Thiên tính nữ và góc nhìn giới tính trong văn chương Việt Nam đương đại qua những hiện tượng tiêu biểu, trên một số phương diện cơ bản.

Xem chi tiết

Các nhà văn Pháp đương đại và thi pháp truyện ngắn

Nói đến Thi pháp truyện ngắn là nói đến những thủ pháp nghệ thuật thường được các tác giả sử dụng và được các nhà nghiên cứu đúc kết, coi là quy chuẩn của thể loại này. Tuy nhiên, trong thực tế sáng tác, mỗi nhà văn lại nhìn nhận những cách viết đó một cách khác nhau tuỳ vào quan điểm thẩm mĩ của mình. Bài viết này tổng lược và phân tích ý kiến của các nhà văn Pháp đương đại về một số thủ pháp đặc trưng trong sáng tác truyện ngắn.

Xem chi tiết

Những thành tựu trong nghiên cứu văn học dân gian và văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945

Các công trình nghiên cứu của các tác giả tiêu biểu trong lĩnh vực văn học dân gian (Kinh Thi Việt Nam – Nguyễn Bách Khoa) và văn học trung đại Việt Nam (Trông giòng sông Vị – Trần Thanh Mại; Nguyễn Du và Truyện Kiều, Văn chương truyện Kiều, Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ – Nguyễn Bách Khoa; Khảo luận về Kim Vân Kiều – Đào Duy Anh) từ 1930 đến 1945 đã cho chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về toàn bộ hoạt động nghiên cứu văn học giai đoạn này.

Xem chi tiết

Nhân vật kiếm tìm trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000

Nhân vật kiếm tìm trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000 là kiểu nhân vật tích cực truy tìm những ý nghĩa của bản thể và tồn tại. Họ thường chủ động dẫn dắt tiến trình sự kiện, định hướng mạch tự sự trong quá trình thực hiện khát vọng tìm hiểu, khám phá những uẩn khúc bên trong số phận và hoàn cảnh của bản thân. Hành trình tìm kiếm của nhân vật không chỉ là hành trình khám phá, nhìn nhận lại lịch sử, hiện thực đời sống xung quanh mà còn là hành trình tự ý thức về chính mình.

Xem chi tiết

Tâm thức thị dân trong tiểu thuyết Đỗ Phấn từ góc nhìn phê bình sinh thái

 Đỗ Phấn là một trong những tiểu thuyết gia tiêu biểu của văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI. Tác phẩm của ông tập trung vào đề tài đô thị, đặc biệt nhà văn rất chú ý đến tâm thức thị dân trong bối cảnh ô nhiễm môi trường hiện nay. Dưới góc nhìn của một nhà văn dành nhiều tâm huyết với quê hương, Đỗ Phấn đã giải mã những biểu hiện tâm lí của con người hiện đại, từ tham vọng chinh phục, xâm phạm tự nhiên đến quá trình nhận thức vai trò tích cực của muôn loài…

Xem chi tiết

Đặc điểm nội dung bút ký của Nam Cao

Nam Cao là một trong những cây bút tiêu biểu nhất cho khuynh hướng văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945. Ông được mệnh danh là nhà văn của nông dân và những người trí thức tiểu tư sản nghèo. Không những thế, Nam Cao còn được xem là cây bút xuất sắc của văn xuôi Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954). Trong đó, thể loại bút ký được xem là sự chuyển hướng khá thành công của nhà văn. Các tác phẩm đề cập đến sự thức tỉnh của một lớp người còn đang mơ hồ trong việc “nhận đường”, những khó khăn trên con đường chiến đấu, niềm tin và tinh thần lạc quan cách mạng…

Xem chi tiết