NHỮNG VẤN ĐỀ THƯỜNG GẶP trong quá trình BIÊN DỊCH các VĂN BẢN TÀI LIỆU PHÁP LÝ giữa TIẾNG ANH và TIẾNG VIỆT

ThS. LÝ NGỌC TOÀN
ThS. LƯƠNG DUY THANH
(Giảng viên Trường Đại học Cảnh sát Nhân dân)

TÓM TẮT

     Có thể nói rằng việc biên phiên dịch các tài liệu hay văn bản pháp lý từ tiếng Anh hay từ nhiều thứ tiếng khác sang tiếng Việt đã tạo ra những rào cản không nhỏ đối với những người làm công tác biên phiên dịch, kể cả những người đã có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này. Vậy đâu là nguyên nhân của vấn đề này? Bài báo này được thực hiện nhằm giải quyết một phần của câu hỏi trên, đồng thời trình bày những kinh nghiệm xử lý những khó khăn thường gặp trong quá trình biên phiên dịch các văn bản, tài liệu Pháp lý từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

ABSTRACT

     It can be said that the translation of the legal documents and texts from English or other languages ​​into Vietnamese have created significant barriers for interpreters and translators, people actually having a lot of experience in this field. So what is the cause of this problem? This article is done to reply for this question, and presents the experience of the difficulties often encountered in the process of translation and interpretation of legal texts and documents from English to Vietnamese.

x
x x

1. Đặt vấn đề:

       Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nhu cầu học tập và nghiên cứu hệ thống pháp luật của các nước trên thế giới đã và đang phát triển mạnh mẽ, một quốc gia mong muốn được tiếp cận với hệ thống pháp luật của một nước khác để giải quyết các vấn đề liên quan  như: phòng chống tội phạm xuyên quốc gia (transnational crimes), tệ nạn buôn bán người (human trafficking), buôn bán và vận chuyển ma túy (drug trafficking),… đang trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Tiếng Anh ngày nay đã trở thành ngôn ngữ quốc tế (international language), một bằng chứng cho thấy hầu hết các công ước Quốc tế (international convention), luật pháp Quốc tế (intertional laws) hay các quy định trong thương mại Quốc tế phần lớn được phát hành bằng tiếng Anh. Các tài liệu Pháp lý của một số quốc gia, đặc biệt ở các quốc gia phát triển đều được phát hành bằng hai ngôn ngữ: ngôn ngữ bản địa và ngôn ngữ Anh. Như vậy, việc dịch các tài liệu hay văn bản Pháp lý từ ngôn ngữ bản địa sang tiếng Anh và ngược lại là rất cần thiết, việc này nhằm mục đích để các tổ chức hay cá nhân có thể tiếp cận hệ thống pháp luật của các nước trên toàn thế giới thông qua các trang web chính thống của mỗi quốc gia. Việc dịch các tài liệu văn bản Pháp lý đòi hỏi người làm công tác biên dịch không những phải có kiến thức sâu rộng về chuyên ngành luật, có hiểu biết thấu đáo về đặc tính chuyên ngành, có khả năng bao quát tốt cách sử dụng các thuật từ chuyên ngành pháp lý, mà còn có kiến thức về phong cách viết trong chuyên ngành pháp lý. Mỗi quốc gia có những tiêu chí và phương pháp đánh giá việc dịch thuật riêng, việc này nhằm để đánh giá và kiểm định những bản dịch là chính xác và rõ ràng so với bản gốc.

     Trong quá trình nghiên cứu tài liệu biên phiên dịch các tài liệu Pháp lý, tôi nhận thấy việc biên phiên dịch các tài liệu, văn bản chuyên ngành Pháp lý không nằm ngoài quy tắc chung là phải dựa trên các quy luật của ngôn ngữ. Vai trò của ngôn ngữ rất quan trọng trong việc làm rõ các trường hợp không có sự tương đương giữa hai hay nhiều ngôn ngữ. Ngược lại, chúng ta cũng không thể giải thích được tất cả vấn đề trong dịch thuật bằng các đặc tính ngôn ngữ, mà không dựa trên nền tảng kiến thức trong lĩnh vực chuyên ngành luật. Do vậy, chúng ta phải nhận thấy rằng việc xem các quan điểm về ngôn ngữ cũng như các phạm trù về Pháp lý trong quá trình dịch thuật là rất cần thiết.

     Trong thời gian qua, đã có rất nhiều các cuộc hội thảo Quốc tế được tổ chức nhằm tìm ra các quy tắc chung về việc bảo đảm sự tương đồng cần thiết (essential equivalents) trong quá trình biên phiên dịch, đặc biệt là trong quá trong quá trình biên dịch các tài liệu hay văn bản chuyên ngành Pháp lý. Điều này một lần nữa cho thấy việc biên phiên dịch các tài liệu hay văn bản chuyên ngành Pháp lý đòi hỏi không chỉ sự hiểu biết thấu đáo về đặc tính ngôn ngữ hay các chủ đề có liên quan mà cần phải có tư duy lô gích trong việc phân tích các đặc tính cũng như bản chất của ngôn ngữ. Đây là những vấn đề then chốt để khẳng định sự diễn đạt tính chính xác, đầy đủ, rõ ràng của các văn bản trong quá trình dịch.

     Các quan điểm và lý thuyết về dịch có thể nói xuất hiện từ rất sớm, từ thời La Mã cổ đại, tới thời kỳ Phục Hưng cho đến thời kỳ nghiên cứu dịch ở thế kỷ XX. Mỗi thời kỳ, các nhà nghiên dịch đều đưa ra những nguyên lý khác nhau về dịch, nhưng các nguyên lý về dịch thuật ở kỷ XX có thể được xem là khá hoàn chỉnh. Đại diện cho các nguyên lý về dịch thuật ở thế kỷ XX đó là các nguyên lý của Hatim và Mason (1990), hai ông đã đưa ra các nguyên lý về dịch thuật như sau:

1. Hiểu nội dung của ngôn bản nguồn cần (a) phân tích ngôn bản (ngữ pháp và từ vựng); (b) tiếp cận kiến thức chuyên ngành; (c) tiếp cận dụng ý.

2. Chuyển dịch ý nghĩa nên: (a) sắp đặt nghĩa từ vựng; (b) sắp đặt nghĩa ngữ pháp; (c) sắp đặt nghĩa tu từ bao gồm nghĩa ngữ dụng và nghĩa suy diễn.

3. Đánh giá ngôn bản đích buộc: (a) tính có thể đọc được (của bản dịch); (b) tuân theo quy ước về thể loại của ngôn bản ngữ đích; (c) phán xét sự tương xứng của bản dịch cho các mục đích cụ thể.

     Với những lý do trình bày ở trên, chúng tôi chọn chủ đề: “Những vấn đề thường gặp trong quá trình biên dịch các văn bản tài liệu chuyên ngành Pháp lý giữa tiếng Anh và tiếng Việt” làm tựa đề cho bài báo nghiên cứu khoa học. Phạm vi nghiên cứu của bài báo là xác định những đặc tính của tiếng Anh chuyên ngành Pháp lý, vấn đề và khó khăn trong quá trình biên dịch tài liệu, văn bản chuyên ngành Pháp lý giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Việc biên phiên dịch các văn bản Pháp lý từ tiếng Anh sang tiếng Việt, thường gặp phải các vấn đề như: sự khác biệt về hệ thống Pháp lý giữa các nước, và khác nhau về đặc tính hay cấu trúc của các ngôn ngữ. Trong phạm vi nghiên cứu của bài báo như đã đề cập ở trên, chúng tôi mong muốn trình bày những vấn đề hay khó khăn chủ yếu mà những người làm công tác biên phiên dịch thường gặp trong quá trình biên phiên dịch các tài liệu từ tiếng Anh sang tiếng Việt, từ đó đưa ra những giải pháp cụ thể.

2. Các vấn đề thường gặp:

     2.1. Vấn đề do sự khác biệt trong hệ thống pháp lý

     Vấn đề đầu tiên và cũng có thể coi là vấn đề khó khăn nhất mà những người làm công tác biên phiên dịch gặp phải đó là sự khác biệt trong hệ thống Pháp lý giữa các quốc gia. Tùy thuộc vào những đặc trưng về văn hóa hay hệ thống chính trị của mỗi quốc gia, mà những quốc gia ấy có những hệ thống pháp lý riêng biệt. Do vậy, có những quy định hay điều khoản Pháp lý của quốc gia này không tồn tại trong hệ thống pháp lý của quốc gia khác. Martin Weston (1983:207) đã nhận xét như sau: “Những khó khăn cơ bản trong việc biên phiên dịch là khắc phục những sự khác biệt về ý niệm giữa các ngôn ngữ, mà phần lớn là do sự khác biệt về văn hóa cũng như sự khác biệt về các thể chế chuyên biệt tạo ra”. NewMark cũng cho rằng: “Một từ biểu thị một vật hay một thế chể có liên quan đến đặc tính chuyên biệt về văn hóa thì không phải lúc nào cũng dịch được”.

     Một sự tương đương của một thể chế, một phân ngành, một ý niệm hay một thuật từ có thể sẽ không tồn tại ở hai ngôn ngữ riêng biệt. Sẽ không có thuật từ nào trong tiếng Việt có thể dùng để diễn đạt hoàn toàn được những khái niệm cơ bản trong hệ thống pháp luật của nước Anh.

     Trong cuốn giáo trình “Hệ thống Pháp lý của nước Anh” (The English Legal System) của tác giả Slapper Gary và Kelly David (2003:2) đã đưa ra những bộ luật trong hệ thống Pháp lý của nước Anh như sau:

1/ Common law and civil law

2/ Common law and equity

3/ Common law and statue law

4/ Private law and public law

5/ Civil law and criminal law

     Khi dịch các bộ luật này sang tiếng Việt, chúng ta có thể thấy rất nhiều các cặp luật không tồn tại trong tiếng Việt. Cụ thể như sau:

Tiếng Anh	Tiếng Việt
1. Common law and civil law	1. Ø và luật dân sự
2. Common law and equity	2. Ø và Ø
3. Common law and statue law	3. Ø và Ø
4. Private law and public law	4. Ø và Ø
5. Civil law and criminal law	5. Luật dân sự và luật hình sự

(Ø: Không tồn tại)

     Như vậy, có nhiều bộ luật trong hệ thống pháp lý của nước Anh không thể chuyển dịch sang tiếng Việt. Chúng ta không thể dịch được cụm từ “Common Law” sang tiếng Việt, bởi lẽ “Common Law” trong hệ thống luật của nước Anh có thể tạm hiểu như là những “Thông pháp”, “Án lệ pháp” hay “Tiền lệ pháp”, tức là khi xét sử một vụ án, tòa án có thể dựa trên những đặc điểm của các vụ án đã xảy ra trước và mức án tuyên để áp chiếu nên các vụ án xảy ra tương tự.

     2.2. Vấn đề do sự khác biệt trong hệ thống ngôn ngữ

     Theo thống kê, trên thế giới có khoảng 240 ngôn ngữ đang được sử dụng, và điều này được ví như một bức tranh muôn màu. Mỗi ngôn ngữ đều có hệ thống cấu âm (phonetics), cú pháp (syntax) hay hình vị từ (morphology) riêng biệt, và chính sự đa dạng này cũng đã tạo ra những khó khăn cho việc biên phiên dịch.

     Trước tiên, chúng ta khảo sát khó khăn được tạo ra do sự khác biệt về cú pháp và hình vị giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong câu được trích dẫn trong kỷ yếu của Bộ ngoại giao Hoa Kỳ như sau:

     “In the testimony whereof, I, (Secretary of State’s name), Secretary of State’s name have hereunto caused the seal of the department to be affixed and my name subscribed by the Assistant Authentication officer, of the said Department, at the city of Washington, in the District of Columbia, this Date.”

(Foreign Affairs Manual Volume 2:8)

       Câu này có thể dịch sang tiếng Viêt như sau:

     “Để xác nhận, Tôi, (Tên Bộ trưởng Ngoại giao), ủy quyền Trợ lý viên chức chứng thực của Bộ trưởng ký tên tôi và đóng dấu của Bộ tại thành phố Washington , quận Columbia, vào ngày….tháng….năm……..”

(Ký yếu Bộ ngoại giao số 2:8)

     Từ bản dịch Anh-Việt của câu trên, chúng ta có thể thấy rằng cấu trúc cú pháp trong tiếng Anh phức tạp hơn hiều so với cấu trúc cú pháp của tiếng Viêt. Ví dụ, trong câu sau: “Secretary of State’s name have hereunto caused the seal of the department to be affixed and my name subscribed by the Assistant Authentication officer”, tồn tại hai động từ dưới dạng bị động “to be affixed” (được đóng dấu) và “subscribed” (được ký tên), tuy nhiên, khi chuyển dịch sang tiếng Việt, hai động từ trên được dịch ở thể chủ động đó là “Đóng dấu” và “Ký tên”. Lý cho điều này, trong cấu SVO (S là chủ ngữ, V là động từ, và O là tân ngữ), trong tiếng Anh, khi chủ ngữ không phải là chủ thể gây ra hành động thì cấu trúc đó phải được việt dưới dạng bị động. Ví dụ: The cup was broken (Chiếc ly bị vỡ). Tuy nhiên trong tiếng Việt thì hoàn khác khác, phần lớn các cấu trúc câu đều được viết dưới dạng chủ động cho dù chủ thể không không gây ra hành động (Ví dụ: Chiếc ly đã vỡ).

     Vấn đề thứ hai mà sự khác biệt về hệ thống ngôn ngữ gây ra cho người dịch đó là sự khác biệt về ngữ nghĩa của từ loại (lexicology). Khi được hỏi về ngữ nghĩa của động từ khiếm khuyết “Shall” trong ngữ pháp tiếng Anh, phần lớn người học ở Việt Nam đều cho rằng là “shall” được sử dụng để diễn tả một hành động sẽ xảy ra trong tương lai. Như vậy, bất kỳ câu nào có chứa trợ động từ “shall” đều được dịch là “sẽ”. Tuy nhiên, theo Danet (1985:281) cho rằng trong ngôn ngữ pháp lý trang trọng thì “shall” được dùng để diễn tả tính chất pháp quyền hay tính quyền hạn hơn là diễn tả về một điều gì đó xảy ra trong tương lai. Ví dụ, khoản 1 Điều 1, trong hiến pháp của Mỹ có ghi: “All legislative Powers herein granted shall be vested in a Congress of the United State, Which shall consist of a Senate and House of representatives”.  Câu này được dịch như sau: Mọi quyền lập pháp được bản Hiến pháp này thừa nhận được trao cho Quốc hội Hợp chủng Quốc, bao gồm Thượng viện và Hạ viện”. Như vậy, động từ khiếm khuyết “Shall” trong câu này hoàn toàn không đề cập ý niệm về tương lai.

     2.3. Vấn đề do thiếu thuật từ chuyên ngành pháp lý trong tiếng Việt

     Nhà thuật từ học Daniel Goudec (1990: XVII) cho rằng việc xác định một thuật từ duy nhất cho ý niệm, một vật thể hay một tình huống cụ thể là không thể thực hiện được.  Tuy nhiên, trong thời đại quan hệ quốc tế như hiện nay thì việc mô tả, chuẩn hóa hay dạy một thuật từ cho lĩnh vực cụ thể là rất cần thiết.

     Để làm rõ vấn đề này, chúng ta hãy làm rõ một vài ví dụ sau: The oath of office of the president of the United States,  that is an oath or affirmation required by the United States Constitution before the President begins the execution of the office. The oath of office được quy định bởi luật pháp của nước Mỹ, mà Hiến pháp của nước này yêu cầu Tổng thống phải đưa ra trước lúc nhận chức. Như vậy, cụm từ này có thể được dịch là: Lời tuyên thệ nhậm chức. Thuật từ này không được pháp luật ở Việt Nam quy định, vì thế không có thuật từ tương đương trong tiếng Việt cho thuật từ The oath of office trong tiếng Anh.

     2.4. Vấn đề do sử dụng các thuật từ với ngữ nghĩa khác lạ trong tiếng Anh pháp lý

    Brenda Danet (1985:279) cho rằng ngôn ngữ học Pháp lý có xu hướng sử dụng các thuật từ quen thuộc nhưng với ngữ nghĩa khác lạ. Ví dụ, khi dịch thuật từ “assignment” sang tiếng Việt, phần lớn người dịch chỉ sử dụng nghĩa thông thường trong từ điển đó là việc giao một công việc hay một nhiệm vụ cho ai đó. Tuy nhiên, trong tiếng Anh chuyên ngành pháp lý lại được hiểu với nghĩa khác lạ, đó là “trái lại” hay “xem xét”. Trường hợp với thuật từ “laundering”, nghĩa thông thường của thuật từ này trong từ điển Anh – Việt đó là việc giặt, ủi…, nhưng trong ngôn ngữ pháp lý thì thuật từ này được hiểu là một loại tội phạm “rửa tiền”. 

3. Các phương pháp phổ biến.

     Với những vấn đề thường gây ra những khó khăn trong quá trình biên hay phiên dịch các tài liệu hay văn bản pháp lý từ Anh sang Việt được trình bày ở trên, chúng tôi trình bày một số phương pháp dịch phổ biến nhất hiện nay. Tùy thuộc vào những vấn đề khó khăn trong quá trình dịch, mà người dịch có thể lựa chọn phương pháp dịch phù hợp. 

     3.1. Phương pháp diễn giải

     Phương pháp diễn giải được áp dụng trong quá trình biên dịch các tài liệu từ tiếng Anh sang tiếng Việt hay ngược lại khi người dịch không tìm được các từ hay cụm từ tương đương trong ngôn ngữ đích (target language). Khi dich cụm từ “Solicitor- General” sang tiếng Việt, người dịch không thể tìm được cụm từ tương đương chỉ một loại công việc này trong tiếng Việt. Do vậy, để dịch được cụm từ này, trước hết người dịch phải hiểu được bản chất ngữ nghĩa của cụm từ trong hệ thống pháp luật của nước Anh, sau đó, dựa trên diễn giải này, người biên phiên dịch có thể đưa ra cụm từ tương đương về mặt nội dung, nhưng có thể sẽ nhiều hơn về số lượng từ trong tiếng Việt.  Trong hệ thống pháp luật của nước Anh thì “Solicitor-General” là một trong những quan chức hàng đầu về pháp luật của Chính phủ Anh, làm cố vấn về các vấn đề pháp luật, như vậy, “Solicitor-general” có thể được dịch là “Tổng Biện lý vụ sự”.  Hay khi dịch cụm từ: “Lord Chancellor” cũng là một điều phiền toái, vì rằng, trong Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thì không có Hạ viện (House of Commons) hay Thượng viện (House of Lords). Nên khi dịch cụm từ này người dịch chỉ bằng cách diễn giải dựa trên nội dung nghĩa của cụm từ đó, đó là “người đứng đầu Thượng viện”.

     3.2. Tìm chức năng tương đương 

     Phương pháp này là sử dụng một sự diễn đạt trong ngôn ngữ đích (tiếng Việt) mà có sự diễn đạt tương đương gần nhất trong ngôn ngữ nguồn (tiếng Anh). Tuy nhiên, không đơn giản để tìm ra một chức năng tương đương của một thuật từ chuyên ngành Pháp lý trong ngôn ngữ nguồn khi mà một thể chế về pháp lý của hai quốc gia, hai nền văn hóa không có điểm chung. Chúng ta xét ví dụ sau, từ “Solicitor” có thế có được từ có chức năng tương đương trong tiếng Việt là “Cố vấn luật” (Law advisor). Tuy nhiên, từ có chức năng tương đương với “solicitor” trong tiếng Việt thường được sử dụng là “luật sư”. Cả hai từ “Court” và “Tribunal” đều được dịch sang tiếng Việt là “Tòa án”, ở đó từ “Court” được dịch là “Tòa án” là cách dịch theo nghĩa của từ, còn “Tribunal” được dịch là “Tòa án” là cách hoán chuyển chức năng tương đương của từ.

     3.3. Dịch theo từ

     Đây là phương pháp dịch mà người dịch chuyển đi từng đơn vị từ của ngôn ngữ nguồn sang đơn vị từ của ngôn ngữ đích dựa trên sự tương đồng về nghĩa của các từ. Người dịch có thể có những thay đổi cần thiết khi dịch các đơn vị ngôn ngữ như: giới từ, các thành phần phụ, hay các đặc tính ngữ pháp. Ví dụ, khi dịch cụm từ: “Court of Protection” được dịch từng đơn vị từ sang tiếng Việt như sau: “Court= Tòa”, “Protection= Bảo hộ”, giới từ “of” trong tiếng Anh là từ chỉ chức năng, không mang nghĩa nên được lược bỏ. Như vậy, cụm từ “Court of Protection” được dịch trực tiếp là “Tòa bảo hộ”.

4. Kết luận:

     Sarcevic (1997:70) cho rằng: “Các luật sư không mong muốn người dịch có đưa ra bản dịch tương đương về mặt ngữ nghĩa giữa ngôn nguồn (tiếng Anh) và ngôn ngữ đích (tiếng Việt), tuy nhiên họ chỉ mong người dịch đưa ra bản dịch tương đồng về mặt chức năng pháp lý”. Như vậy, nhiệm vụ quan trọng nhất trong quá trình dịch các tài liệu hay văn bản pháp lý từ tiếng Anh sang tiếng Việt là đưa ra bản dịch tương đương nhau về mặt chức năng pháp lý chứ không phải đương đương nhau về mặt ngữ nghĩa giữa ngôn ngữ nguồn (tiếng Anh) và ngôn ngữ đích (tiếng Việt). Để làm được điều này, người dịch không chỉ có khả năng hiểu được ngữ nghĩa thuần túy của từ hay của câu, mà còn phải có khả năng hiểu được chức năng pháp lý của từ hay của câu. Việc dịch thuật tiếng Anh chuyên ngành pháp lý nhất thiết phải được dựa trên các luật hiện hữu của các ngôn ngữ, vai trò của kiến thức về ngôn ngữ là rất quan trọng trong quá trình lý giải các trường hợp không có tương đương giữa hai hay nhiều ngôn ngữ. Người dịch hoàn toàn không thể lý giải được toàn bộ các vấn đề mà chỉ dựa vào đặc tính của ngôn ngữ, mà không dựa vào nền tảng kiến thức về pháp lý.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt:

1. Hồ Đắc Túc (2012), Dịch Thuật và Tự Do. Nxb Phương Nam Book.

2. Hoàng Văn Vân, (2005), Nghiên Cứu Dịch Thuật, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Anh:

1. Danet B. (1984), Studies Legal Discourse. Cambride University Express.

2. Ferdico John et al (2009), Criminal Procedure. WADSWORTH.

3. Gibbons J (1984): Language and Law. London.

4. Hatim, B và Mason, I (1990), Discourse and The Translator. Longman.

5. Kaniffka Hannes (2007), Working in Language and Law. Palgrave Macmillan.

6. Newmark Peter (1988), A Text Book of Translation.  Prentice Hall.

7. Slapper Gary et al (2003), The English Legal System. Cavendish Publishing Limited.

8. Plain English Campaign 2004. At http:// www. Plainenglish.co.uk.