Tính chất NGHI LỄ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN của NGƯỜI HOA ở Đồng Nai

     Nghi lễ thờ cúng trong cộng đồng người Hoa ở Đồng Nai với những tính chất như: vía thần linh, vía Tổ nghề, cúng giỗ, vía thần bửu đản, vía thần nhập đạo, vía thần đắc đạo, cầu an, cầu siêu,… Những nghi lễ gồm: vía Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quảng Trạch Tôn Vương, Kim Hoa Nương Nương, giỗ Trần Thượng Xuyên, Tiên Sư Bửu đản, Quan Âm Bồ Tát,… Ngoài ra, còn có lễ cầu an cầu siêu với tính chất thờ cúng Tổ tiên và những người đã mất.

1. Tính chất cầu an, cầu phúc

Nghi lễ tổ chức tại các cơ sở tín ngưỡng người Hoa thể hiện tính chất cầu an, cầu phúc thông qua việc cúng vía các thần linh vào các dịp vía thần.

     –  Lễ Kì Yên (cầu an) còn gọi là lễ vía thần được tổ chức tại các thời điểm khác nhau trong một năm. Nghi lễ của lễ Kì Yên cũng giống như nghi thức của lễ cúng đình thần Nam Bộ bao gồm: lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền, lễ rước thần, Xây chầu, Đại bội, lễ dâng vật cúng thần và lễ tống ôn, tống phong. Lễ Kì Yên được tổ chức vào ngày vía giỗ Đức Ông Trần Thượng Xuyên, hoàn toàn ảnh hưởng của lễ thức nghi lễ Nam Bộ. Lễ hội Kì Yên diễn ra trong hai ngày gồm các hoạt động cơ bản như: lễ Nhập đàn, Khai sắc, lễ cung thỉnh sắc Thần, lễ Tỉnh sanh, lễ cúng Tiên yết, lễ Xây chầu, Đại bội, lễ Hạ đàn. Trong những ngày này, dân chúng khắp nơi thường tụ tập về đây trẩy hội, thắp nhang, rước kiệu Đức Ông Trần Thượng Xuyên đi trong nội ô thành phố. Đặc biệt nghi thức cúng Tiên yết là nghi lễ cầu nguyện cho quốc thái dân an.

     –  Lễ Vía Quan Thánh Đế Quân, vía Thiên Hậu Thánh Mẫu với các nghi thức đều mang tính chất cầu an, cầu phúc cho cộng đồng thông qua nghi lễ, lễ vật dâng cúng và những sinh hoạt tín ngưỡng dân gian khác. Xong phần đọc sớ, mọi người cùng vái ba lạy, thắp nhang các bàn thờ từ gian chánh điện tới các bàn thờ phối tự trong và miếu. Các ban trị sự miếu thực hiện lời cúng thông qua các thần linh được thờ trong chùa miếu, cầu an, cầu phúc cho cộng đồng, bá tánh, cầu quốc thái dân an… Kết thúc lời cúng, cộng đồng trong bang đồng loạt thượng hương, vái lạy và thắp nhang nơi các bàn thờ tại các cơ sở tín ngưỡng, kết thúc là việc đốt giấy vàng bạc hoặc hoả sớ cầu mong mọi sự tốt đẹp đến với cộng đồng.

     –  Lễ vía Tổ nghề, lễ làm Chay: khi thỉnh chư thần tại các miếu về Thiên Hậu Cổ miếu, đoàn rước đi qua làng xóm… là sự ban phúc lộc, cầu an cầu phúc của Tổ nghề, Bà Thiên Hậu, Quan Thánh Đế Quân và các vị thần linh cho dân làng, bá tánh,…

     –  Tính chất cầu an được biểu hiện thông qua những bài kinh tụng Phật giáo của các sư tăng trong lễ cầu an tại Thất Phủ Cổ miếu vào các ngày rằm lớn cũng là những kinh Phật như: Diệu Pháp Liên Hoa kinh, Đại Thừa Vô Lượng Thọ Trang Nghiêm kinh, Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm kinh,… do các ni sư chùa Giác Minh tụng niệm mục đích giải hạn, cầu an cho cộng đồng.

     –  Lễ vía Quan Âm Bồ Tát bửu đản vào ngày 19 tháng 2 âm lịch hàng năm tại các miếu thờ Quan Âm với mục đích cầu an đầu năm cho cộng đồng. Lễ vật là các mâm đồ chay như trái cây, bánh, các món đồ nấu chay,… cúng trước bàn thờ Quan Âm Bồ Tát.

     –  Trong lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu, sau khi cúng bái Bà mọi người thường nhận của miếu 3 tấm giấy đỏ trên có ghi dòng chữ Hán và đóng triện son: “Thánh Mẫu toạ trấn”, “Hợp gia bình an”, “Bảo hộ an khang”. Theo cách gọi của người Hoa, đây là hình thức “rước vía Bà” về nơi bàn thờ ở gia đình.

     –  Trong các nghi lễ vía thần, những lời văn cúng cũng là những nội dung mang ý nghĩa cầu xin Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Đức Quảng Trạch Tôn Vương và các chư thần phù hộ, che chở cho người dân, cầu cho nhà nhà hạnh phúc, người người khoẻ mạnh, làm ăn sung túc, quốc gia thái bình, hưng thịnh, mưa thuận gió hoà, công việc thuận buồm xuôi gió,…

     –  Thỉnh nhang vòng cầu an: dịp lễ Thượng nguyên (rằm tháng giêng âm lịch) đầu năm, người Hoa có tục đăng kí thỉnh nhang vòng cầu an. Người thỉnh nhang đăng kí tên, đóng tiền, ban tổ chức ghi họ tên người thỉnh vào một tấm giấy nhỏ hình chữ nhật rồi gắn vào vòng nhang và đốt nhang treo lên xà ngang gian trung điện của miếu. Trên tấm giấy có in sẵn các chữ Hán với tên của cơ sở tín ngưỡng và các câu thành ngữ như: “Hợp gia bình an” (合家平安), “Sinh ý hưng long” (生意 興 隆). Người đăng kí cầu mong thần linh phù hộ cho bản thân và gia đình được nhiều điều bình an, may mắn và mọi điều thành đạt trong cuộc sống.

     –  Thỉnh đèn lồng cầu phúc lộc của thần linh: Vào dịp lễ hội, hàng trăm chiếc đèn lồng lớn, nhỏ màu đỏ hình lục giác và hình tròn được Ban tổ chức chuẩn bị cho việc thỉnh đèn lồng, phục vụ cho bá tánh thỉnh phúc lộc của thần linh đem về gia đình thờ.

2. Tính chất cầu nghề nghiệp

     – Trước lễ làm chay vía Tổ nghề, người ta dựng cây nêu trước miếu, gọi tắt là “cây phướn” treo 52 đèn lồng màu trắng và đỏ. Dây giữa treo cao và dài nhất, bên trên có biểu tượng cờ lệnh và mão với dòng chữ Hán “Cung chúc Lỗ Ban Tiên Sư bửu đản”, bốn dây hai bên có các dòng chữ “Ngũ Đăng Tiên Sư”, “Uất Trì Tiên Sư”, “Thiên Hậu Thánh Mẫu” và “Quan Thánh Đế Quân”.

     – Lễ vía Tổ nghề, trước cửa miếu Tổ sư treo nghi vật là một cái sàng (tượng trưng cho nông nghiệp) bên trong cột cụm sả; một cành lá dương (trừ tà); một cái kiếng (sáng trong như gương); một cây thước mộc thợ may (làm người có chuẩn mực ngay thẳng); một cây kéo nhỏ (trừ tà), 5 tép chỉ ngũ sắc (sự khéo léo); cành lá bưởi (tinh khiết). Tất cả đồ vật bài trí đều có ý nghĩa cầu Tổ nghề ban phúc, trừ tà khí. Mặt khác, đó là những linh vật tượng trưng cho các nghề nghiệp truyền thống của người Hoa xưa như: nghề nông, nghề mộc, nghề xây dựng, nghề dệt, nghề may…

     – Nghi lễ bắc cầu thỉnh Mễ đầu cầu phúc: trong Nghi lễ bắc cầu trong lễ làm chay biểu biện của tính chất cầu Tổ phù hộ cho nghề nghiệp. Người ta kéo một tấm vải đỏ ngang 0,90m, dài khoảng 15m được trải từ bàn hương án ngoài rạp chạy tới bàn thờ Tổ trong chánh điện miếu. Trên tấm vải người ta rắc những cánh hoa cúc vàng ngắt rời cánh đều trên mặt vải cầu. Mễ Đẩu thỉnh từ trên đàn chay xuống đặt trước hương án. Mễ Đẩu là một đấu gỗ đường kính 35cm, cao 30cm, bên trong đổ khoảng 5kg gạo, bên trên cắm long đình chóp kiểu tứ trụ cao khoảng 70 m, giữa long đình là bài vị giấy có ba hàng chữ Hán “Nam thần thêm phước thọ; Thiên Tào chánh chiêu Bản mệnh nguyên thần tinh quân; Bắc Đẩu trú trường sinh” (南 神 添 福 寿, 天 曹 正 照本命元 神 星 君, 北 斗 注 长 生), bên trong cắm một cây kiếm lệnh, một cây thước mộc (trên đầu treo chiếc gương nhỏ, một cây kéo, 5 tép chỉ ngũ sắc, một cành dương liễu), một chiếc đèn dầu nhỏ. Đây là những đồ tế khí của Thần Tổ Đạo giáo dùng để yếm trừ tà.

     Sau hai giờ tụng kinh, đủ ba tuần trà rượu, tẩy uế Mễ Đẩu, thắp nhang đốt giấy vàng bạc, Đạo trưởng làm lễ bắc cầu: làm bùa chú, tung gạo tiền rắc bông tươi ra thí thực. Hai người lớn tuổi trong Ban trị sự miếu đứng hai bên mép cầu vải thỉnh Mễ Đẩu đi từ từ qua cầu vải vào trong chánh điện nơi bàn thờ Tổ. Khi Mễ Đẩu đi qua, hai người theo sau cuốn dần cầu vải xen lẫn bông cúc cuộn tròn đặt trên bàn thờ. Một tháng sau, cầu vải được mở ra, phong gạo và hoa cúc vào từng gói nhỏ để bá tánh tới thỉnh lộc. Việc rước Mễ Đẩu có ý nghĩa trăm họ cùng đón Tổ về ban phước cho cộng đồng, là tính chất cầu nghề nghiệp của người Hoa làm nghề thủ công.

     – Người Hoa làm gốm lu Tân Vạn thờ Tổ nghề gốm là Huê Quang người có công tạo lập nghề gốm. Bàn thờ Tổ nghề được thờ ở cơ sở làm gốm với trang thờ nhỏ đặt trên cao. Trên trang thờ là bài vị chữ Hán “Định Phước Táo Quân” là thần Bếp (Táo Quân) coi sóc việc củi lửa với bát nhang, bình bông, 3 chén nước. Những người thợ làm gốm lu tổ chức cúng Tổ nghề gốm vào ngày 28 tháng 9 âm lịch. Cả chủ và thợ lò cùng đóng góp mua sắm lễ vật cúng Tổ trước bàn thờ Định Phước Táo Quân và một bàn thờ cúng Tổ nghề ngay phía trước cửa lò chính nung gốm.

     Nghi thức cúng diễn ra đơn giản. Chủ lò và những thợ làm gốm tụ tập trước bàn thờ lễ vật và bàn thờ Tổ cúng Tổ nghề. Một người đại diện cho thợ gốm đứng ra thắp nhang và khấn vái với nội dung đại ý như: “Hôm nay là ngày vía Tổ nghề, mong Tổ phù hộ cho những người thợ chúng con được mạnh khoẻ, tay chân không bị sứt mẻ để nắn sản phẩm, nghề gốm luôn được may mắn thuận lợi…” 1. Sau khi khấn xong, mọi người cùng thắp nhang vái lạy và thắp nhang trên bàn thờ, các mắt lò nung gốm và các vị trí nắn đồ gốm của từng người.

     Mặc dù không tổ chức cúng ở miếu nhưng vào dịp đầu năm, ngày rằm, mùng một thợ gốm đều đến chùa, miếu để cầu thần linh phù hộ cho họ có sức khoẻ để duy trì nghề nghiệp của mình.

     – Hàng năm, lễ vía Hạ nguyên hay Rằm tháng Mười, Thất Phủ Cổ Miếu có lễ vía lớn tạ ơn thần linh đã ban cho cộng đồng một năm qua có đủ lương thực. Rằm tháng Mười âm lịch còn gọi là Tết Cơm mới, liên quan đến lễ nghi nông nghiệp.

     – Những người Hoa làm nghề nông vào các dịp đầu năm, Đoan ngọ, Đông chí, họ đến miếu khấn vái thần linh và Phật Bà Quan Âm ban cho họ có một mùa vụ được thuận lợi, bội thu… Cuối năm họ cúng tạ ơn.

__________
1. Phỏng vấn ông Hồng Văn Đạo, thợ gốm người Hoa lò cũ Hiệp Phát, Tân Vạn, TP Biên Hoà ngày 06/4/2013.

3. Tính chất cầu siêu

     Vào dịp Tết Trung nguyên 15 tháng Bảy âm lịch, người Hoa tổ chức lễ cầu siêu cho người thân mới mất trong ba năm tại nghĩa từ, đồng thời cúng cầu siêu cho những cô hồn lang thang vất vưởng chưa được siêu thoát. Người Hoa tổ chức cúng lớn ở Nghĩa từ các bang với đội ngũ chư tăng Phật giáo cầu cúng cầu siêu trong suốt hai, ba ngày đêm liên tục. Lễ vật cúng là heo quay, gà vịt luộc, gạo muối, trái cây, giấy tiền vàng bạc,…

     –  Nghi lễ cúng cầu an cầu siêu, phóng sanh, cúng thí cho cô hồn là những hình thức nghi lễ có ảnh hưởng của lễ thức Phật giáo.

     –  Nghi thức cầu siêu được thể hiện qua lễ Vu Lan Rằm tháng Bảy tại các nghĩa từ: Sau ba thời kinh chiêu vong, ngày thứ hai các hoà thượng tụng kinh báo hiếu phụ mẫu trọng ân cho người sống nghe. Mục đích của việc tụng kinh báo hiếu để nhắc nhở người sống phải hiếu thảo với cha mẹ, nếu cha mẹ đã mất thì phải lo cầu siêu, không làm tròn những điều đó là con bất hiếu. Tiếp đó là lễ cúng dường trai tăng. Mục đích nhờ chư tăng chú nguyện để cầu cho vong linh siêu thoát (theo điển tích Mục Liên siêu độ cho mẹ). Sau lễ cúng dường trai tăng cầu cho ông bà Tổ tiên, Cửu Huyền Thất Tổ là cúng cho cô hồn các đảng và chiến sĩ trận vong. Nghi thức này được thực hiện ở bàn thờ trước Minh Tâm Đường (nơi đặt các bài vị) rồi đến bàn thờ trước tiền điện nghĩa từ. Cuối cùng là nghi thức hoả đường kết lễ Mông sơn thí thực cầu siêu.

     Tại Hộ Quốc miếu và Quan Âm các, lễ Vu Lan được tổ chức do các thầy cúng thực hiện theo nghi thức Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian với mục đích cầu siêu cho Tổ tiên, ông bà và những cô hồn được siêu thoát. Lễ Vu Lan được tổ chức trong hai ngày với nhiều nghi thức lễ và hội như: lễ Phong sơn, rước Tổ tiên về Giác hoàng đàn, Cúng siêu độ cô hồn, Nghênh Phật Tổ, Bồ tát, Thánh thần, Nghênh tiếp Thiên Địa, Thuỷ Lục thánh thần, Công Tào dâng biểu, Thỉnh An Đại Sĩ đi chiêu vong, phóng hoa đăng, phóng sanh,… Đoàn thầy cúng và những người dự lễ cùng hoà vào đoàn rước đi đến từng nhà đã đăng kí rước bài vị Tổ tiên, Biểu thủ, Biểu duyên về Giác hoàng đàn trước miếu Quan Âm để cầu siêu.

     Nghi thức Công Tào dâng “Biểu” và “Thiếp” đi 4 cõi Thiên Địa Thuỷ Lục. “Biểu” là văn bản bằng giấy màu vàng dâng trực tiếp cho Phật tổ, “Thiếp” màu trắng; còn “Dẫn” cũng màu trắng dài hơn “Thiếp” là văn bản mở đường đi trước. Công Tào là người đưa thư đi 4 cõi trời đất để thông báo về lễ Vu Lan trước các vị thần Phật. Ban tổ chức miếu làm hình người ngồi trên ngựa bằng giấy được đặt trước tượng An Đại Sĩ ở Hàn Lâm Sở trong không gian sân lễ. Kết thúc nghi thức, người ta xếp những tờ Biểu và Thiếp lên lưng ngựa, sau đó đưa ra hoả sớ.

     Thỉnh An Đại Sĩ đi chiêu vong với đoàn người gồm thầy cúng, Biểu Thủ, Biểu duyên, Ban tổ chức lễ và những người tham gia lễ hội rất đông đảo. Tại bến nước, người ta tổ chức phóng hoa đăng và phóng sanh. Trên bờ người ta thả cá chép xuống nước và thả chim bay trên trời, với ý nghĩa phóng sanh để tích phước hoá giải cho các vong hồn được siêu thoát, thỉnh Sơn Đại Nhân về chùa, kết thúc lễ cầu siêu.

     – Các kinh Phật giáo sử dụng trong lễ cầu siêu như: Quan Âm, Địa Tạng, Kim Cang, Phổ Môn, Sám Đại Bi, Liên Hoa kinh, kinh Báo ân,… đều là những kinh phổ biến của Phật giáo. Những bản kinh sách tụng được chư tăng và Phật tử xướng tại nghĩa từ và của các thầy cúng trong lễ Vu Lan tại Quan Âm miếu cũng là việc sử dụng các kinh sách của Phật giáo trong cầu siêu. Trong nghi thức xô giàn, vị pháp sư thượng đàn tụng các kinh cầu siêu của Phật giáo như: kinh Vãng Sanh, kinh Địa Tạng. Pháp sư vừa tụng kinh vừa múa hai tay kiểu bắt ấn, sau đó rung chuông (như thức tỉnh các cô hồn tề tựu về dự siêu thoát), tung giấy tiền vàng bạc trong tiếng chuông, trống, chập chõa,… tấu lên rộn rã.

     –  Trong các lễ vía Quan Âm, lễ làm Chay, lễ Tả Tài Phán,… người Hoa sử dụng những loại nhạc cụ như: chập chõa, phèng la, tù và, kèn đồng. Những nhạc cụ này được các thầy cúng sử dụng khi hành lễ. Âm thanh tạo nên từ nhạc cụ kèm theo hát xướng và những động tác múa nghi lễ ảnh hưởng của văn hoá tâm linh Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian. Nhạc cụ, âm nhạc và những vũ điệu nghi lễ sử dụng trong các nghi thức gieo quẻ, gieo keo, bắt ấn, tẩy trừ thu phục ma quỷ, giải hạn, giải oan, siêu thoát cô hồn…

     –  Trong lễ Tả Tài Phán, từng người thân bưng bát nhang bài vị của người đã mất đi chân đất qua dải than hồng với ý nghĩa đưa vong hồn ông bà Tổ tiên, những người thân đi qua chín cửa địa ngục để được siêu thoát.

     –  Những điệu múa sử dụng trong lễ Vu Lan thắng tiếu là múa”ban sư” với những động tác vừa tụng niệm vừa múa tay bắt quyết theo lễ thức của Phật giáo. Múa “bắt quyết” còn được thầy cúng sử dụng trong nghi thức trấn áp, thu phục ma quỷ, thanh tẩy vùng đất làm lễ cầu siêu.

     –  Ông Tiêu trong lễ Làm Chay, lễ Tả Tài Phán, lễ Cầu siêu với nghi thức đi chiêu vong, giải thoát cho vong hồn là những hình thức nghi lễ có ảnh hưởng của lễ thức Phật giáo. Ông Tiêu hoá thân của Quan Thế Âm bồ tát có khả năng cứu vớt vong linh ở chốn âm cung theo ý nghĩa Phật giáo luôn luôn được chuẩn bị dành cho nghi thức phóng hoả. Hình tượng bàn tay Phật, tháp bánh hình Phật, hình tượng hoa sen, chữ vạn, trang phục Địa Tạng, vần kinh tụng, múa nghi thức bắt ấn trừ tà siêu độ âm hồn,… ảnh hưởng Phật giáo thể hiện trong hầu hết các nghi lễ có tính chất cầu siêu của người Hoa ở Đồng Nai.

     –  Lễ Phóng thuỷ đăng: Phóng đăng cầu siêu cho vong hồn chết vì nước. Đoàn lễ tổ chức bàn hương án rước ra bến sông gần cơ sở tín ngưỡng (bến sông Tân Thành, phường Bửu Long) để cầu siêu phóng sanh giải thoát cho âm hồn. Một sân giấy vàng bạc (tương ứng 360 bộ áo giấy) được bày sẵn trên đó đặt 28 chén đồ chay gồm 5 món bắt buộc: bún gạo, tàu hũ, củ cải muối, đậu que xào, đậu trắng. Ngoài ra còn thêm các món kiểm, bánh bao, một đĩa thuốc rê, hai đĩa trái cây, một đĩa trầu cau, một đĩa cơm nguội, một chiếc đèn hoa, ngựa giấy màu vàng cưỡi hình nhân giống Địa Tạng, chim, cá phóng sanh,… Sau lễ cúng, người ta thả 36 chiếc đèn hoa xuống sông, thả chim lên trời thả cá xuống nước phóng sanh nhằm tích đức làm phúc giải oan cho cô hồn. Cuối cùng đốt ngựa giấy màu vàng tượng trưng cho sứ giả của Thuỷ Long chứng giám cho cầu siêu cho cô hồn chết vì sông nước.

     Nhìn chung, các nghi lễ tại các đình, miếu người Hoa ở Đồng Nai phản ánh được sinh hoạt tín ngưỡng dân gian của cộng đồng, thể hiện khát vọng và ước mong về sự an bình, may mắn và thuận lợi trong cuộc sống xã hội vốn còn nhiều bất trắc, rủi ro và khó khăn, thử thách.

4. Kết luận

     Người Hoa ở Đồng Nai có nhiều sinh hoạt tín ngưỡng trong đó nghi lễ là đặc trưng tiêu biểu cho tín ngưỡng dân gian. Việc thực hành nghi lễ vía thần linh là nhằm mục đích bảo hộ cho gia đình, bang họ và cộng đồng, cầu mong cuộc sống bình yên, công việc thuận lợi. Do vậy, nghi lễ trong cộng đồng người Hoa chứa đựng những ý nghĩa sâu xa nhằm cầu an, cầu phúc lộc, cầu nghề nghiệp và cầu siêu cho những vong hồn đã qua đời thể hiện đạo hiếu của người sống đối với người đã mất. Lễ nghi cúng vía thần linh cũng thể hiện mơ ước, hoá giải vận hạn, ước nguyện thần linh phù trợ cho gia đình, bang họ và cộng đồng những điều cát lợi trong cuộc sống hiện thực.

NGUYỄN THỊ NGUYỆT 1

__________
1. ThS, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Đồng Nai.

Ảnh minhn họa (Ban tu thư sưu tầm):  Miếu thờ Tam vị tổ sư (còn gọi là miếu Bà Thiên Hậu, phường Bửu Long, TP.Biên Hòa) do người Hoa lập cách đây mất trăm năm.
– Nguồn: http://baodongnai.com.vn.