Giáo dục học

Ở Pháp, năm 1850, Đạo luật Falloux ra đời thiết lập quyền tự do của giáo dục trung học, trong đó quy định bắt buộc phải có một trường nam sinh ở mỗi xã có 500 cư dân, đồng thời phải thành lập một trường nữ sinh ở mỗi xã có từ 800 cư dân trở lên. Tiếp thu tư tưởng đó, ở Đông Dương, từ năm 1861, chính quyền thuộc địa Pháp thiết lập nền giáo dục Tây học, ban đầu là Nam Kỳ rồi Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Năm 1917, nền giáo dục Pháp-Việt được xác lập ở Việt Nam qua việc Toàn quyền Albert Saraut ban hành Học chính Tổng quy (1917).

Trong chương trình giáo dục Pháp-Việt từ bậc tiểu học đến trung học, môn Lịch sử là môn học bắt buộc. Chương trình được thiết kế tương đối khoa học theo hệ thống tuyến tính với sự phát triển của lịch sử theo không gian và thời gian, từ nguồn gốc đến hiện đại, từ lịch sử địa phương, khu vực, liên bang Đông Dương đến lịch sử nước Pháp, châu lục (châu Âu, châu Á, châu Mĩ, châu Phi), trong đó đề cao vai trò của nước Pháp và châu Âu nhằm thực hiện mục đích của giáo dục là đào tạo tầng lớp trí thức phục vụ cho chế độ thuộc địa….

Song song với quá trình thôn tính và bành trướng xâm lược tại Việt Nam, người Pháp tăng cường đẩy mạnh thực thi chính sách giáo dục ngay khi vừa làm chủ vùng đất Nam Kỳ. Tuy nhiên, họ đã vấp phải một trở ngại lớn khi nền giáo dục Nho học ở Việt Nam vẫn còn tồn tại và đào tạo ra những trí thức yêu nước chống lại người Pháp. Những toan tính, mưu lợi trong chính sách giáo dục sẽ đi ngược lại sự mong đợi của người Pháp khi chữ Hán vẫn được người Việt sử dụng. Hiểu được tầm quan trọng của giáo dục đối với công cuộc khai thác và bóc lột thuộc địa, chính quyền Pháp đã ban hành nhiều quy định bắt buộc chữ Pháp và chữ Quốc ngữ phải có trong chương trình giáo dục…

…Trong số những nhân vật này, nhà Hán học và dân tộc học Dumoutier là nổi bật nhất. Được Thống sứ Paul Bert bổ nhiệm chức giám đốc giáo dục Bắc Kỳ, nhờ vào sự hiểu biết hoàn hảo ngôn ngữ và văn hóa cổ điển Hán – Việt, ông đã tránh được những thất vọng của những người tiền nhiệm ở miền Nam (đặc biệt là Le Myre de Vilers) trong lĩnh vực trường học. Khâm phục chân thành hệ thống giáo dục truyền thống (tới mức lý tưởng hóa nó một chút), ông đã cảnh báo Bộ trưởng Bộ Giáo dục của Jules Ferry về mọi sự đồng hóa vội vàng, đi đến việc tạo ra một nhà trường tầm thường,…

Trong bài viết này, chúng tôi thực hiện một phân tích về việc đánh giá lại giáo dục Nho học dựa trên căn cứ các bài viết của tờ báo Tiếng Dân (1927-1943) tại Trung Kỳ. Trong tương quan với nền giáo dục Pháp-Việt, giáo dục Nho học bộc lộ những ưu thế nhất định bao gồm ngôn ngữ và tư tưởng học thuật Nho giáo. Tiếp cận từ góc độ văn hóa, khái niệm vốn văn hóa cho phép nhìn nhận những giá trị của giáo dục Nho học như vốn văn hóa của một dân tộc dựa trên tầm nhìn về sự phát triển giáo dục nói chung, nhất là phát triển năng lực người học.

Bài viết đề cập đến quá trình thiết lập hệ thống giáo dục trung học công lập Pháp-Việt ở Trung Kỳ đặt trong mối quan hệ so sánh với vấn đề này ở Bắc Kỳ và Nam Kỳ. Ở Trung Kỳ, quá trình từ bỏ Hán học và xác lập giáo dục Pháp-Việt (Pháp – bản xứ) nói chung, bậc trung học nói riêng diễn ra muộn hơn so với Bắc Kỳ và Nam Kỳ. Qui mô trường, lớp, số lượng học sinh và giáo viên cũng nhỏ và ít hơn so với Bắc Kỳ và Nam Kỳ, ngay cả từ sau năm 1919, chính quyền Nam triều giao cho chính quyền Pháp quyền quản lí và điều hành giáo dục. Nguyên nhân bắt nguồn từ các yếu tố lịch sử, chính trị, văn hóa, dân cư, kinh tế,… quy định…

Đào tạo văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch là loại hình đào tạo hết sức đặc biệt. Đây là loại hình đào tạo có vai trò xã hội về phương diện nghề nghiệp rất cao, mức độ hưởng thụ các giá trị văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch của mỗi quốc gia có thể được xem là tiêu chí quan trọng trong phát triển. Trong khi những tiến bộ về chính sách của Nhà nước đối với lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch thời gian qua là rất đáng kể, thì việc đào tạo đối với lĩnh vực này lại còn nhiều vấn đề bất cập cả trong công tác quản lý và dạy học. Đã đến lúc cần phải đổi mới đến công tác đào tạo lĩnh vực này thỏa đáng hơn nữa trong tầm nhìn hội nhập và phát triển.

Sau khi chiếm được 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ, Pháp nhanh chóng thiết lập hệ thống giáo dục ở Nam Kỳ với 3 trường là Thông ngôn, Tiểu học và Sư phạm. Với việc thiết lập hệ thống trường học trong thời gian ngắn, giáo dục Pháp ở Nam Kỳ có những nền tảng đầu tiên phục vụ cho công cuộc cai trị của Pháp ở Việt Nam. Trong quá trình xây dựng và phát triển, giáo dục Pháp ở Nam Kỳ có những điểm riêng trước khi chương trình khai thác thuộc địa do Paul Doumer được thực thi ở toàn Đông Dương 1897. Bài viết nghiên cứu về “Giáo dục Pháp ở Nam Kỳ (1861-1897)” góp phần tìm hiểu giáo dục Pháp ở Nam Kỳ trong thời kỳ đầu thiết lập bộ máy cai trị ở Việt Nam và những ảnh hưởng của nền giáo dục này đến những thay đổi của giáo dục Việt Nam trong giai đoạn cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX.

Bài viết tập trung làm rõ một số thời điểm bước ngoặt trong quá trình phát triển của giáo dục Pháp-Việt ở Việt Nam, tìm hiểu một số điểm mới trong nội dung giáo dục Pháp-Việt qua đó làm rõ quá trình hiện đại hóa giáo dục Việt Nam. Những thời điểm quan trọng được đề cập đến trong bài là việc vua Thành Thái thông qua Bản Quy chế giáo dục năm 1906 nhằm tiến hành cải cách các trường Nho học; việc áp dụng Học chính Tổng quy năm 1918; việc quy định về bằng Sơ học yếu lược và quy định về trường tư năm 1924. Một số nội dung trong giáo dục Pháp-Việt được xem xét là vai trò của chữ quốc ngữ, việc giảng dạy chữ Hán và tiếng Pháp, vấn đề giáo dục công dân trong trường Pháp-Việt.

Đến cuối thế kỉ XIX, cũng như thể chế chính trị, nền giáo dục phong kiến Việt Nam vốn đã lạc hậu, đã không thể đứng vững trước sự tấn công của chủ nghĩa thực dân và những tư tưởng tiến bộ của nền giáo dục phương Tây. Để phục vụ quá trình khai thác thuộc địa, từ năm 1861 người Pháp đã thiết lập nên một hệ thống giáo dục ở Việt Nam, với việc xây dựng những trường học đầu tiên trên đất Nam Kỳ, sau đó mở rộng ra toàn cõi Đông Dương, và tiến hành 2 cuộc cải cách giáo dục nhằm xóa bỏ hoàn toàn giáo dục Hán học. Quá trình này, dù còn có những hạn chế nhất định nhưng cũng mang đến nhiều kết quả đáng kể, đặt nền móng cho giáo dục Việt Nam sau này, với sự ra đời của tầng lớp trí thức “tân học”, “Tây học” phục vụ cách mạng, xây dựng đất nước.

Nửa đầu thế kỉ XIX (từ khi nhà Nguyễn thành lập 1802, đến khi Pháp xâm lược 1858) là thời kỳ nhà Nguyễn củng cố, thống nhất quyền lực về mặt hành chính và tư tưởng, ý thức hệ. Nhà Nguyễn đề cao, lấy Nho giáo, làm nền tảng nhằm thiết lập và duy trì trật tự xã hội. Theo đó, giáo dục Nho học được chấn hưng, mở mang rộng khắp cả nước. Tuy nhiên, nền giáo dục Nho học truyền thống ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế khó khắc phục.

Trong chiến lược phát triển xứ Đàng Trong của các chúa Nguyễn, công cuộc tái phục cơ đồ triều Nguyễn, vai trò và ảnh hưởng tích cực của các nước phương Tây là rất quan trọng. Trong lịch sử Đại Nam thời trung – cận đại, ảnh hưởng đó vẫn chi phối mạnh mẽ. Từ cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, sự thay đổi chiến lược của hoàng đế Thành Thái đã dần dần chuyển hóa mối quan hệ Pháp-Việt từ đối trọng căng thẳng sang hữu hảo, cải tổ, thể hiện rõ trong vấn đề giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công cuộc canh tân xứ sở…

… Từ thời gian này, hệ thống giáo dục tại Indonesia được củng cố và mở rộng, nhà nước thuộc địa bắt đầu thiết lập hệ thống giáo dục cao đẳng và đại học công lập, nhất là các ngành y tế, nông nghiệp và luật pháp. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những nội dung về sự hình thành, mở rộng hệ thống giáo dục và những tác động tại Indonesia thông qua cuộc cải cách giáo dục năm 1893 của chính quyền thực dân Hà Lan.

Giáo dục luôn giữ một vai trò rất quan trọng trong sự hình thành và phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Trong đó, giáo dục Pháp-Việt năm 1917-1929 được xem là một trong những giai đoạn có nhiều khởi sắc nhất đối với nền giáo dục Việt Nam, khi có những đóng góp tích cực về mặt giáo dục mà người Pháp để lại trên quốc gia Việt Nam. Trong đó, nền giáo dục phong kiến truyền thống dần bị thay thế bằng một nền giáo dục mới, mang tính chất thực dân-Công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Từ đó, giúp người dân tiếp cận được với những nền văn minh trên thế giới thoát khỏi được tư tưởng phong kiến, lạc hậu.

…Với tinh thần yêu nước, giới trí thức Tây học đã tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại từ nền giáo dục Pháp, trở về đồng hành và lãnh đạo nhân dân giải phóng dân tộc. Ngày nay, giáo dục Pháp-Việt tiếp tục có những đóng góp tích cực đối với phát triển kinh tế – xã hội cả nước nói chung, Đồng Nai nói riêng. Bài viết khái quát giáo dục Pháp-Việt ở Đồng Nai cuối thế kỉ XIX đến giữa thế kỉ XX và hiện nay.