Đền tháp Chămpa bí ẩn xây dựng

 Thư mục chuyên đề Văn hóa Chăm
Tác giả bài viết: NGUYỄN THỊ HOÀ
(Thư viện tỉnh Ninh Thuận)

     Trong kho tàng di sản kiến trúc của dân tộc, nghệ thuật kiến trúc Chămpa có vị trí đặc biệt quan trọng. Gần 900 năm từ cuối thế kỷ thứ VII đến nửa đầu thế kỷ XVII, bằng sự lao động không mệt mỏi và tài năng sáng tạo tuyệt vời, người Chăm đã xây dựng nên một nền kiến trúc điêu khắc độc đáo với hàng trăm đền tháp trải dài suốt từ miền Trung đầy nắng và gió, đến vùng đất phía Nam trù phú của Tổ quốc.

     Trải bao thăng trầm của lịch sử và thiên tai khắc nghiệt, ngày nay số lượng đền tháp Chămpa còn lại không nhiều, lại trong tình trạng hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng, nhưng đó là những di sản kiến trúc vô giá không chỉ của quốc gia mà còn của nhân loại, là nhân chứng về một nền văn hoá Chămpa cổ rực rỡ, rất cần được giữ gìn, tôn tạo và bảo tồn.

     Khám phá nghệ thuật xây dựng đền tháp Chămpa là vấn đề hấp dẫn được người Pháp tìm tòi từ những năm đầu thế kỷ thứ XX cho đến các nhà khoa học Việt Nam hôm nay.

     Xin trân trọng giới thiệu đến các bạn cuốn sách: “Đền tháp Chămpa – Bí ẩn xây dựng” do nhà xuất bản Xây dựng phát hành năm 2007. Sách dày 334 trang. Khổ sách 11x20cm.

     Cuốn sách “ Đền tháp Chămpa – Bí ẩn xây dựng” là kết quả của đề tài khoa học được nghiên cứu công phu do Viện Khoa học – Công nghệ Xây dựng – Bộ Xây dựng chủ trì, với sự tham gia của một tập thể gồm các nhà khoa học có uy tín trong các lĩnh vực: Kiến trúc, Xây dựng, Lịch sử, Khảo cổ, Mỹ thuật. Đề tài không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu lịch sử, kiến trúc Chămpa, đánh giá hiện trạng của các di tích kiến trúc, mà còn dành nhiều công sức nghiên cứu kỹ càng về kỹ thuật xây dựng từ việc xử lý nền móng, kỹ thuật kiến trúc, kỹ thuật điêu khắc, lực liên kết, cường độ chịu nén, khả năng chịu lực của khối xây tháp đến việc sử dụng các phương pháp khoa học, công nghệ hiện đại để xác định thành phần pha và thành phần khoáng của gạch, của chất kết dính giữa các viên gạch, nhằm đưa tới cho các bạn những khám phá khoa học mới về kỹ thuật xây dựng các đền tháp Chămpa, một kỹ thuật rất đặc biệt đã bị thất truyền.

     Sách gồm 5 chương:

Chương 1: Lược sử, khảo cổ, kiến trúc Chămpa

Chương 2: Thực trạng các di tích, phế tích kiến trúc đền tháp Chămpa

Chương 3: Kỹ thuật xây dựng các đền tháp Chămpa

Chương 4: Phục chế khối xây mài chập đền tháp Chămpa

Chương 5: Định hướng bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các đền tháp Chămpa

     Kế thừa các thành tựu nghiên cứu đã có, kể từ khi nước nhà được thống nhất, các di tích văn hoá của dân tộc Chăm đã được nhà nước quan tâm nghiên cứu nhiều hơn và hầu hết các di tích kiến trúc đền tháp Chămpa hiện còn đều đã được Nhà nước ta công nhận xếp hạng di tích lịch sử – kiến trúc – nghệ thuật.

     Các nghiên cứu mới chủ yếu tập trung vào kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử, khảo cổ và cũng chỉ bước đầu, những vấn đề phân tích khoa học công nghệ về nền móng, vật liệu, kỹ thuật xây dựng, kỹ thuật điêu khắc có đặt ra, song chưa thể tập trung đi sâu nhằm giải đáp dứt điểm những vấn đề còn được coi là bí ẩn, để trên cơ sở đó có thể đưa ra các giải pháp tu bổ toàn diện và hữu hiệu. Cuốn sách: “ Đền tháp Chămpa – Bí ẩn xây dựng” đã giới thiệu những kết quả nghiên cứu về kỹ thuật xây dựng và phát huy giá trị các đền tháp Chămpa. Các đền tháp Chămpa được xây dựng bằng kỹ thuật xây mài chập có lớp vỏ ngoài, vỏ trong và lớp ruột. Tháp được xây theo trình tự như sau: lựa chọn vị trí, quy hoạch mặt bằng, chọn hướng tháp. Sau đó tiến hành các bước như: gia cố nền, xây móng, xây thân tháp, ngọn tháp và đỉnh tháp. Sau khi xây xong tháp, người ta tiến hành điêu khắc trên bề mặt gạch của tháp. Các chi tiết điêu khắc trang trí bằng sa thạch hoặc đất nung được chuẩn bị trước rồi lắp đặt vào vị trí dự kiến trong quá trình xây tháp.

     Kỹ thuật xây vòm giả hai phương tạo ra các vòm cửa trên thân tháp có chiều cao lớn hơn chiều ngang vòm tháp. Với sự phát triển kỹ thuật này thành kỹ thuật xây vòm giả ba phương, có thể tạo nên ba kiểu ngọn tháp khác nhau. Hay nói cách khác kiến trúc tháp là biểu hiện bên ngoài của kết cấu khối xây các vòm giả. Với kỹ thuật vòm giả có thể làm triệt tiêu lực đẩy ngang ở chân vòm, làm ổn định các vòm cửa, nóc tháp. Đồng thời với kỹ thuật này, tải trọng của tháp được phân tải đều lên toàn bộ tường tháp và móng tháp, làm cho tháp có khả năng chịu lực cao, cùng với kỹ thuật xây mài chập làm cho tháp có tuổi thọ cao.

     Vật liệu xây tháp chủ yếu là gạch đất sét nung, được chế tạo theo công nghệ riêng biệt, có độ xốp lớn, độ dẻo dai cao, cho phép gia công bằng cách cưa, cắt, mài, đục, chạm. Chất kết dính được sử dụng trong xây dựng tháp là nhớt cây có thể tan trong nước như nhớt Ô dước, Bời lời. Các loại nhớt này giúp cho khối xây có cường độ ban đầu cũng như sự phát triển cường độ về lâu dài, đảm bảo cho khối xây có khả năng chịu kéo và nhất là khả năng chịu nén.

     Điêu khắc các chi tiết được thực hiện trực tiếp trên mặt khối xây của tháp. Việc thực hiện được tiến hành bởi các nghệ nhân với các công cụ và thao tác chuyên biệt qua ba công đoạn: tạo hình khối, chạm thô, chạm tinh. Các chi tiết điêu khắc kiến trúc cũng có thể được chế tạo trước từ đá sa thạch hoặc đất nung rồi được lắp ghép vào trong quá trình xây tháp.

     Đối với các đền tháp Chămpa, kỹ thuật xây dựng tháp thực chất là sự kết hợp hài hoà, chặt chẽ của kỹ thuật vật liệu gạch, kỹ thuật chất kết dính, công nghệ xây dựng và kỹ thuật điêu khắc. Mà biểu hiện vật chất của nó chính là kiến trúc, tỷ lệ kiến trúc các dạng điêu khắc trang trí. Qua đó nó thể hiện giá trị phi vật thể là nội dung thờ tự, tâm linh và cao hơn là ý nghĩa triết học cúa các đền tháp Chămpa.

     Hiểu biết về lịch sử, văn hoá, kỹ thuật xây dựng các đền tháp Chămpa là điều kiện tiên quyết để bảo tồn trùng tu và phát huy giá trị di tích một cách tốt nhất.

     Cuốn sách: “ Đền tháp Chămpa – Bí ẩn xây dựng” sẽ giúp cho những người làm công tác bảo tồn, trùng tu, quản lý di sản và du lịch văn hoá sẽ rút ra được nhiều bài học bổ ích mang tính thực tiễn và ứng dụng.

     Sách có tại thư viện tỉnh Ninh Thuận, mời các bạn đón đọc.

Trích dẫn tệp PDF từ: Thư viện tỉnh Ninh Thuận

Thánh Địa Việt Nam Học
(https://thanhdiavietnamhoc.com)

Download file (PDF): Đền tháp Chămpa bí ẩn xây dựng (Tác giả: Nguyễn Thị Hòa)