Bài viết nghiên cứu khoa học (2018)

Bài viết chỉ ra, phân tích, luận giải và xác định những đặc sắc của ngôn ngữ thơ Nguyễn Công Trứ, từ bao quát chung đến ngôn ngữ theo thể loại – hai thể loại mà Nguyễn Công Trứ có nhiều cách tân, sáng tạo nhất: thơ Đường luật và thơ ca trù/ hát nói (đặc biệt là thơ ca trù). Cũng từ đây, bài viết khẳng định những đóng góp lớn lao của Nguyễn Công Trứ cho lịch sử thơ ca dân tộc và đề xuất hướng tiếp thu thành tựu lao động sáng tạo nghệ thuật của tiền nhân…

 Bài viết tìm hiểu sự vận động của truyện truyền kì trung đại Việt Nam thông qua các mẫu hình người kể chuyện (NKC). Từ NKC – nhân vật đến NKC – nhân chứng, từ NKC toàn tri không giới hạn đến NKC toàn tri hạn định, từ NKC ẩn danh, giấu mặt đến NKC bộc lộ xúc cảm là những biến chuyển rõ nét trong mô thức trần thuật của truyện truyền kì từ giữa thế kỉ XVIII trở về trước và truyện truyền kì từ giữa thế kỉ XVIII trở về sau.

Bài viết hướng đến việc tìm hiểu ý thức về chức năng “ngôn tình” trong văn học Việt Nam thế kỉ XVIII – XIX. Trong mọi hoạt động của văn học từ sáng tác đến phê bình, ý thức đề cao chức năng “ngôn tình” đã vạch ra con đường vận động từ Lê Quý Đôn đến Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Nguyễn Đình Chiểu. Khái niệm “tình” được định nghĩa lại. Văn học bước qua lằn ranh cấm kị đối với những vấn đề liên quan đến con người cá nhân, tiếp cận thế giới tình cảm thuộc về thế tục.

Kết cấu là sự sáng tạo độc đáo của mỗi nhà văn trong từng tác phẩm, là phương diện khái quát, biểu hiện ý nghĩa, thể hiện được ý đồ sáng tạo nghệ thuật của nhà văn. Khuynh hướng hiện thực huyền ảo ra đời đã chi phối đến việc xây dựng kết cấu trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại khá rõ nét, trong đó, đáng chú ý là các kiểu kết cấu sau: kết cấu mê lộ, kết cấu phân mảnh, kết cấu đan xen thực – ảo.

Năm 2008, người viết có bài “Tìm hiểu lối nối vòng trong đồng dao”, đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ và Đời sống (số 7, tr. 31-33). Bài viết này đã dựa vào tài liệu Đồng dao và trò chơi trẻ em người Việt (Nguyễn Thúy Loan và tgk. (1998), Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, các tr. 115, 140, 88, 145, 94), để chép lại năm bài đồng dao có cùng kiểu cấu tạo văn bản theo lối nối vòng…

Có lịch sử tồn tại không hề ngắn ngủi và đóng góp cho kho tàng văn học thế giới không ít kiệt tác, nhưng cho đến nay, văn học trào phúng nói chung và những tác phẩm trào phúng nói riêng dường như vẫn chưa được nhìn nhận, đánh giá một cách thỏa đáng và thấu đáo. Không phải lúc nào, giá trị của bộ phận văn học độc đáo này cũng được đánh giá cao, đôi khi còn bị gạt ra ngoài các công trình mang tính lý luận về thể loại văn học, hoặc bị coi như một thứ văn chương thứ cấp bên cạnh các bộ phận văn học được coi là chính thống.

Nếu coi các nhà thơ trào phúng giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX như một loại hình tác giả có sự khác biệt nhất định với các loại hình tác giả nhà nho khác trong văn học trung đại Việt Nam thì kiểu tư duy và phương thức sáng tác là những yếu tố cơ bản làm nên sự khác biệt này. Kiểu tư duy được tạo nên từ nhiều yếu tố khác nhau, trong đó những tác động của đời sống xã hội, hoàn cảnh sống và đặc biệt là thói quen tư duy, thế giới quan, nhân sinh quan, môi trường giáo dục, sức ép của hệ tư tưởng chính thống… sẽ đưa nhà văn đến những sự lựa chọn phương thức sáng tác khác nhau, hay ít nhất là dẫn đến những biến đổi nhất định trong phương thức sáng tác đã được định hình.

Dịch thuật có vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình tiếp nhận chủ nghĩa hiện thực huyền ảo cũng như mọi trào lưu văn học phương Tây khác. Dịch thuật là chất xúc tác, môi giới đầu tiên để bạn đọc và nhà văn Việt Nam biết đến trào lưu hiện thực huyền ảo trên thế giới. Bài viết này khảo cứu tiến trình dịch thuật các tác phẩm hiện thực huyền ảo ở Việt Nam từ thập niên 60 thế kỷ XX cho đến nay, bao gồm những dịch giả và tác phẩm dịch quan trọng…

Nhân vật kiếm tìm trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2000 là kiểu nhân vật tích cực truy tìm những ý nghĩa của bản thể và tồn tại. Họ thường chủ động dẫn dắt tiến trình sự kiện, định hướng mạch tự sự trong quá trình thực hiện khát vọng tìm hiểu, khám phá những uẩn khúc bên trong số phận và hoàn cảnh của bản thân. Hành trình tìm kiếm của nhân vật không chỉ là hành trình khám phá, nhìn nhận lại lịch sử, hiện thực đời sống xung quanh mà còn là hành trình tự ý thức về chính mình.