Văn hóa

Văn hóa qua địa danh là một trong những hướng tiếp cận mới nhằm khai thác những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần của những tên gọi địa lý của địa phương. Trên cơ sở tiếp cận lý thuyết nghiên cứu ngôn ngữ văn hóa, lý thuyết vùng văn hóa với phương pháp điều tra điền dã, phỏng vấn, tác giả tìm hiểu những đặc điểm văn hóa vật chất biểu hiện qua địa danh của vùng Cái Răng thời Pháp thuộc. Cụ thể trên các lĩnh vực phương tiện đi lại, sản xuất nông nghiệp, sản xuất tiểu thủ công nghiệp và các xóm nghề truyền thống,…

Hình thành từ lâu đời, chợ nổi là nét văn hóa đặc thù của vùng Tây Nam Bộ (đồng bằng sông Cửu Long). Bài viết giới thiệu những nét chính: Lịch sử hình thành và phát triển chợ nổi, địa điểm họp chợ, phương tiện vận chuyển hàng hóa, cách thức giới thiệu sản phẩm, nguyên tắc mua bán, tập quán tín ngưỡng của chợ nổi ở Tây Nam Bộ.

Sinh thái văn hóa trong nhân học phát triển vào những năm 1950 đã cung cấp một cái nhìn cụ thể về sự tương tác giữa con người và môi trường thông qua thích nghi văn hóa. Lý thuyết sinh thái văn hóa có giá trị rất hữu ích khi lý giải cho sự thích nghi của con người với các vùng sinh thái cụ thể từ góc độ yếu tố nội sinh. Bài viết giới thiệu, phân tích nội dung cơ bản của lý thuyết sinh thái văn hóa cùng với một số hướng phát triển của lý thuyết này cũng như việc ứng dụng lý thuyết nghiên cứu sinh thái văn hóa ở Việt Nam trong bối cảnh đương đại, đồng thời đưa ra các hướng nghiên cứu gợi mở trong tương lai theo hướng tiếp cận chủ yếu từ lý thuyết này.

Văn hóa Huế mang những đặc điểm riêng biệt của vùng đất cố đô và được biểu hiện qua nhiều hình thức. Bài viết này phân tích những biểu hiện văn hóa Huế qua một hình thức đặc biệt: sản phẩm lưu niệm. Ba cách phân loại các sản phẩm lưu niệm của Huế cũng được trình bày.

Trong hành trình mở cõi về phương Nam, thì dấu ấn gia đình trong văn hóa Phú Xuân thời các chúa Nguyễn được thể hiện qua vai trò của các nhóm thuộc: Những gia đình khai canh khai khẩn; Nhóm gia đình võ tướng và hiếu học; Nhóm gia đình trong việc truyền nghề. Mỗi nhóm truyền thống gia đình đều có vai trò và đóng góp riêng: Những gia đình khai canh khai khẩn tạo nên tính bền vững trong cố kết cộng đồng, dòng họ và gia đình trong hành trình mở cõi…

Sử thi Dăm Săn được xem là “bộ bách khoa toàn thư” của người Ê-đê thời cổ đại. Qua cấu trúc so sánh trong sử thi Dăm Săn, bức tranh toàn cảnh sinh động về đời sống lao động, chinh phục thiên nhiên, đời sống văn hóa tinh thần, quan niệm nghệ thuật của người Ê-đê cổ đại được tác giả dân gian miêu tả một cách chân thực. Lấy ngữ liệu trong sử thi Dăm Săn, nội dung bài viết làm nổi bật một số đặc trưng văn hóa của người Ê-đê biểu hiện qua cấu trúc so sánh trong bộ sử thi này.

 Bài viết phân tích tiếp biến văn hóa trong hội nhập quốc tế dưới góc nhìn lý thuyết hệ thống. Đó chính là những mối liên hệ tương tác thuận/nghịch của một chỉnh thể, tác động lên những thành tố nằm trong hệ thống đó. Qua đó, tác giả đề xuất tiếp cận tiếp biến và hội nhập văn hóa trong tư duy phức hợp đa chiều thay thế cho tư duy sơ lược đơn giản hóa.

Một số nét đặc trưng văn hóa của người Nam Bộ được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa thừa nhận, như: “biểu hiện sông nước” trong ngôn ngữ giao tiếp; mối quan hệ cộng đồng và lối ứng xử “điệu, đạo” của họ nhằm nêu bật “tính trọng nghĩa”, lẽ công bằng; “tính bộc trực”, thẳng thắn, bình đẳng trong quan hệ ứng xử giữa người với người; “tính bao dung”, sự tha thứ trong quan hệ xã hội cộng đồng, làng xóm; cùng “tính thực tiễn” với đầu óc thực tế, chuộng lợi ích vật chất thiết thực hơn những suy nghĩ ảo vọng… đã tạo nên một hệ thống đặc trưng tính cách có mặt tích cực, lẫn mặt hạn chế trong đời sống…

 Mo Mường là một bức tranh hoàn chỉnh về cuộc sống của người Mường cổ truyền. Trong đó, tư tưởng đạo đức, triết lí vũ trụ và quan niệm tín ngưỡng được biểu hiện một cách sinh động thông qua các câu thơ Mo. Bằng lòng thành kính, biết ơn của bậc con cháu đối với “quá khứ tuyệt đối”, tác giả dân gian Mường đã sử dụng một cách sáng tạo biểu tượng nghệ thuật đặc thù là hình ảnh cây si để tạo nên sự thiêng liêng cho Mo Mường…

 Trong rất nhiều loại hình tượng của truyện truyền kì trung đại Việt Nam, yêu ma là một hình tượng mang hàm ý văn hóa phong phú, hơn nữa nó còn thể hiện tiến trình phát triển văn hóa, văn học Việt Nam, cũng như các ý nghĩa văn hóa, giá trị xã hội khác. Bài viết này phân tích hình tượng yêu ma trong truyền kì trung đại Việt Nam, trong đó bao gồm bốn loại chủ yếu: yêu ma là hồn người chết, yêu ma là người chết biến hóa thành, yêu ma là người trời đầu thai, yêu ma là động thực vật và vật vô sinh…

Tiếp xúc ngôn ngữ là một bộ phận của quá trình tiếp biến văn hóa. Bài viết này chúng tôi tập trung giới thiệu về sự Tiếp xúc (TX) thể hiện trên câu đố. Đặc biệt là những hình ảnh biểu tượng trong câu đố. Chính những hình ảnh biểu tượng này chứng minh cho sự giao thoa, tiếp xúc ngôn ngữ. Xuất phát từ môi trường sống tạo cho con người những suy nghĩ gắn liền với hiện thực khách quan. Qua thực tế TX đó, chúng ta có thể phát hiện ra những điểm tương đồng và khác biệt của nền văn hóa Việt Nam với nền văn hóa tộc người Khmer ở Đồng bằng Sông Cửu Long.